Zeki Doğan'ın Ders Notları

İnsandan İnsana Giden Yol

İletişim, düşünce ve duyguların aktarılmasındaki en önemli araçtır. Sadece konuşmak değil, beden dilimiz, mimiklerimiz ve jestlerimiz de iletişimimizde önemli rol oynar.

İletişim üç temel yöntemle gerçekleşir: Sözlü iletişim konuşarak kurduğumuz iletişim şekliyken, yazılı iletişim mektup, mesaj veya e-posta gibi yazı ile yapılan iletişimdir. Sözsüz iletişim ise el kol hareketleri, ses tonu ve beden duruşuyla gerçekleştirdiğimiz iletişimdir.

Etkili iletişim için kendimizi iyi tanımalı, düşüncelerimizi açıkça ifade etmeli, karşımızdakini dikkatle dinlemeli ve empati kurmalıyız. Empati, kendimizi karşımızdakinin yerine koyarak onu anlamaya çalışmaktır.

İletişimde en büyük engel "sen dili" kullanmaktır. "Sen hep geç kalıyorsun!" yerine "Ben seni beklemekten endişelendim" diyerek "ben dili" ile konuşmak iletişimi olumlu etkiler.

İletişim özgürlüğü anayasamızca güvence altına alınmıştır. Hepimizin haberleşme özgürlüğü, düşünce özgürlüğü ve bilgi edinme hakkı vardır.

İletişimin Gücü

İletişimde etkili konuşma kadar etkili dinleme de çok önemlidir. İyi bir dinleyici dikkatini konuşmacıya verir, sözünü kesmez ve göz teması kurar.

Kitle iletişim araçları (televizyon, radyo, internet, gazete) sayesinde bilgi daha hızlı yayılır. Ancak bu araçları kullanırken özellikle çocukları korumak için RTÜK gibi kurumlar denetim yapar.

RTÜK'ün geliştirdiği akıllı işaretler sistemi, televizyon programlarının yaş gruplarına uygunluğu hakkında izleyicileri bilgilendirir. Böylece aileler çocuklarının hangi programları izleyebileceğine daha bilinçli karar verebilir.

İletişimde özgürlüğümüz olduğu kadar sorumluluklarımız da vardır. Kişisel bilgilerin gizliliği ve özel hayatın korunması temel haklarımızdandır.

Biliyor musun? Tekzip, yanlış veya gerçeğe aykırı bir haberin düzeltilmesi için yayın kuruluşuna gönderilen yalanlama ve düzeltme yazısıdır.

Beylikten Cihan Devletine

Selçuklu Devleti'nin zayıflamasıyla Anadolu'da çeşitli Türk beylikleri ortaya çıktı. Bunlardan biri de Osmanlı Beyliği'ydi. Ertuğrul Bey, Söğüt ve Domaniç'e yerleşti. Oğlu Osman Bey 1299'da beyliğini ilan etti ve ilk fetih hareketlerine başladı.

Orhan Bey döneminde Bursa fethedilerek başkent yapıldı. İlk düzenli ordu kuruldu ve Karesi Beyliği'nin alınmasıyla denizcilik faaliyetleri başladı. Çimpe Kalesi'nin alınması, Rumeli'ye geçişin ilk adımı oldu.

I. Murat zamanında Edirne fethedilerek başkent yapıldı ve tımar sistemi kuruldu. Balkanlarda ilerleyiş sürdü. I. Beyazıt döneminde Anadolu Türk birliği büyük ölçüde sağlandı.

Fetret Devri'nden sonra Çelebi Mehmet devletin topraklarını tekrar birleştirdi. II. Murat döneminde Haçlılarla mücadele edildi ve Balkanlardaki Türk hakimiyeti pekiştirildi.

İskân Politikası: Osmanlı Devleti fethedilen topraklara Anadolu'dan Türk ailelerini yerleştirerek bölgenin Türkleşmesini sağlamıştır. Böylece fethedilen yerlerde kalıcı hakimiyet kurulmuştur.

Osmanlı Devletinde Ordu

Osmanlı Devleti'nin sınırlarının genişlemesinde güçlü ordu teşkilatının büyük rolü olmuştur. Yaya ve müsellem adıyla ilk düzenli ordu Orhan Bey döneminde kuruldu. Daha sonra devşirme sistemi ile Yeniçeri Ocağı oluşturuldu.

Osmanlı ordusu iki ana gruptan oluşurdu:

Kapıkulu Askerleri: Padişaha bağlı, merkezde bulunan, düzenli maaş alan askerlerdi. Piyade ve süvari olmak üzere iki gruba ayrılırdı.

Tımarlı Sipahiler: Devletin kendilerine verdiği topraklardan elde ettikleri gelirle geçinen, savaş zamanı orduya katılan atlı askerlerdi. Ordunun en kalabalık birliğini oluştururdu.

Deniz kuvvetlerinde Kaptan-ı Derya donanma komutanıydı. Barbaros Hayrettin Paşa, Turgut Reis ve Piri Reis ünlü deniz komutanlarıydı.

Devlet işlerinin görüşüldüğü en önemli kurum Divan-ı Hümayun'du. Divana padişah adına sadrazam başkanlık ederdi. Diğer üyeler arasında vezirler, kazasker, defterdar, nişancı ve şeyhülislam bulunurdu.

İstanbul'un Fethi

İstanbul, Fatih Sultan Mehmet tarafından 29 Mayıs 1453'te fethedildi. Fetih için çok iyi hazırlık yapıldı:

• Rumeli Hisarı inşa edildi
• Büyük toplar döküldü
• 400 parçalık donanma hazırlandı
• Gemilerin karadan yürütülerek Haliç'e indirilmesi gibi zekice planlar yapıldı

Fethin sonuçları çok önemliydi: Bizans İmparatorluğu yıkıldı, Osmanlı Devleti imparatorluk haline geldi. Dünya tarihinde Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ açıldı. Karadeniz ticaret yolu Türklerin eline geçti. Avrupa'da Rönesans'ın başlamasına katkıda bulundu.

Fatih'ten sonra gelen II. Bayezid döneminde de fetihler devam etti. Yavuz Sultan Selim doğuya yönelerek önce Safevi Devleti'ni Çaldıran Savaşı'nda yendi, ardından Memlük Devleti'ni ortadan kaldırarak Mısır'ı fethetti. Böylece halifelik Osmanlı'ya geçti ve İpek ve Baharat yolları Osmanlı denetimine girdi.

Kanuni Sultan Süleyman dönemi Osmanlı Devleti'nin en parlak dönemidir. Belgrad ve Rodos alındı, Mohaç Meydan Savaşı kazanıldı. Barbaros Hayrettin Paşa'nın Preveze Deniz Zaferi ile Akdeniz bir Türk gölü haline geldi.

Avrupa'da Uyanış

Coğrafi Keşifler 15-16. yüzyıllarda yeni ticaret yolları ve zenginlik kaynaklarına ulaşmak amacıyla yapılan yolculuklardır. Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko da Gama Ümit Burnu yoluyla Hindistan'a ulaşan yolu, Macellan ise dünya etrafında dolaşarak dünyanın yuvarlak olduğunu ispatladı.

Bu keşifler sonucunda ticaret yolları değişti, sömürgecilik başladı ve Avrupa'da burjuva sınıfı zenginleşti. Bu da Rönesans ve Reform hareketlerine zemin hazırladı.

Rönesans, 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa'da bilim, sanat ve edebiyat alanında görülen yeniden doğuş hareketidir. İtalya'da başlamış, daha sonra tüm Avrupa'ya yayılmıştır. Leonardo da Vinci, Mikelanj ve Shakespeare dönemin önemli sanatçılarıdır.

Reform ise Avrupa'da Katolik Kilisesi'nin bozulan yapısını düzeltmek için yapılan dini yenileme hareketidir. Martin Luther'in öncülük ettiği bu hareket sonucunda Protestanlık mezhebi doğmuştur.

Rönesans ve Reform hareketleri Avrupa'da bilimsel düşüncenin gelişmesini sağlayarak Aydınlanma Çağı'nın temellerini atmıştır.

Değişen Dünyada Değişen Osmanlı

Osmanlı Devleti de değişen dünyadaki gelişmeleri takip etmeye çalışmıştır. Lale Devri $1718-1730$ bu çabaların ilk örneklerindendir. Bu dönemde Paris'e elçi gönderilmiş, ilk itfaiye teşkilatı kurulmuş ve İbrahim Müteferrika tarafından ilk Türk matbaası açılmıştır.

III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid (yeni düzen) adı verilen ıslahatlar yapılmıştır. Avrupa tarzında yeni bir ordu kurulmuş ve Avrupa'da daimî elçilikler açılmıştır.

II. Mahmut en radikal değişimleri gerçekleştiren padişahtır. 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak yeniliklerin önündeki en büyük engeli ortadan kaldırmıştır. Bakanlıklar kurulmuş, zorunlu ilköğretim getirilmiş ve ilk resmi gazete olan Takvim-i Vekayi çıkarılmıştır.

Tanzimat Fermanı (1839) ile herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanmıştır. Islahat Fermanı (1856) ile gayrimüslimlere haklar verilmiştir. I. Meşrutiyet (1876) ile ilk anayasa (Kanun-i Esasi) ilan edilmiş ve seçimle gelen bir meclis (Meclis-i Mebusan) kurulmuştur.

Osmanlı Devleti'nin son döneminde demir yolları yapılmış, posta ve telgraf hizmetleri geliştirilmiş, Ziraat Bankası kurulmuştur. Ancak bütün bu yenilik çabaları devletin çöküşünü engelleyememiştir.

Nereye Yerleşelim

İnsanlar yerleşecekleri yerleri belirlerken tarih boyunca bazı faktörleri göz önünde bulundurmuşlardır. Geçmişte su kaynakları, iklim koşulları, verimli topraklar ve güvenlik gibi doğal faktörler ön plandayken, günümüzde bunlara sanayi, ulaşım imkanları, eğitim ve sağlık hizmetleri gibi beşeri faktörler de eklenmiştir.

Anadolu, tarih boyunca pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Bunun nedeni su kaynaklarının bolluğu, uygun iklim koşulları, verimli topraklar ve iki kıta arasında köprü konumunda olmasıdır.

Türkiye'de nüfus dağılışını etkileyen doğal faktörler arasında iklim, yer şekilleri, su kaynakları ve toprak özellikleri bulunur. Örneğin, kıyı bölgelerde nüfus yoğunluğu fazlayken, dağlık ve engebeli yerlerde azdır.

Beşeri faktörler arasında ise sanayi, tarım, madencilik, turizm ve ulaşım olanakları sayılabilir. Sanayinin geliştiği İstanbul, İzmit, Bursa gibi şehirlerde nüfus yoğunluğu fazladır.

9500 yıllık geçmişi olan Çatalhöyük, iklime uygun tarım yapılması ve su kaynaklarına yakınlık nedeniyle tercih edilmiş eski bir yerleşim yeridir.

Tablo ve Grafiklerle Ülkemiz

Nüfus, bir ülkenin en önemli zenginlik kaynağıdır. Türkiye'de nüfus sayımları, toplumun demografik özelliklerini belirlemek amacıyla yapılır. 2019 yılı verilerine göre ülkemizin nüfusu 83 milyonu aşmıştır.

Nüfus yoğunluğu, kilometrekareye düşen insan sayısıdır ve Türkiye'de 108 kişidir. Ülkemizde nüfusun en yoğun olduğu yerler arasında Marmara kıyıları, Ege kıyıları, İç Anadolu'daki ovalar ve Çukurova bölgesi bulunur. En seyrek olduğu yerler ise dağlık alanlar ve kurak bölgelerdir.

Nüfusumuzun yaş dağılımını nüfus piramitleri ile görebiliriz. Türkiye'nin nüfus piramidi kenarları içe çökük durumdadır, yani gelişmekte olan bir ülkenin özelliklerini taşımaktadır.

Nüfusun ekonomik faaliyetlere göre dağılımında, gelişmiş ülkelerde hizmet ve sanayi sektöründe çalışanların oranı yüksekken, az gelişmiş ülkelerde tarım sektöründe çalışanların oranı yüksektir.

Eğitim düzeyinin yüksekliği, ekonomik kalkınmayı olumlu etkiler. Ülkemizde eğitim düzeyi giderek artmakta, ancak kadınlarda okuma-yazma oranı erkeklere göre daha düşük seyretmektedir.

Biliyor musun? Türkiye'de ilk nüfus sayımı 1927 yılında yapılmış ve nüfusumuz 13.6 milyon olarak belirlenmiştir.

Doğduğun Yer mi, Doyduğun Yer mi?

Göç, insanların çeşitli nedenlerle yaşadıkları yerleri değiştirmesidir. Göçler gönüllü ya da zorunlu olabilir, sürekli ya da geçici olabilir.

İç göçlerde insanlar genellikle kırsal alanlardan kentlere göç ederler. Bu göçlerin nedenleri arasında kırsal alandaki hızlı nüfus artışı, iş imkânlarının sınırlı olması, tarımda makineleşme ve eğitim-sağlık hizmetlerinin yetersizliği sayılabilir.

Dış göçler ise ekonomik nedenlerle çalışmaya gitme, savaşlar, doğal afetler gibi nedenlerle başka ülkelere yapılır. Beyin göçü de eğitimli insanların daha iyi imkânlar için yurt dışına gitmesidir.

Göçlerin sosyal ve ekonomik sonuçları olur:

• Göç alan yerlerde hızlı kentleşme, gecekondulaşma, altyapı sorunları ve işsizlik görülebilir.
• Göç veren yerlerde ise insan gücü kaybı, üretimin düşmesi, yaş ortalamasının yükselmesi gibi sorunlar yaşanabilir.

Yerleşme ve seyahat özgürlüğü temel haklarımızdandır ve anayasamızca güvence altına alınmıştır. Ancak bu özgürlükler suç işlenmesini önlemek, sağlıklı kentleşmeyi gerçekleştirmek gibi durumlarda sınırlanabilir.

Ülkemiz savaş nedeniyle ülkelerinden kaçan milyonlarca mülteciyi misafir etmektedir.