Milli Uyanış: Osmanlı Devleti'nin Son Dönemi

Osmanlı'nın son döneminde yaşanan gelişmeler, bugünkü Türkiye'nin temellerini attı. Avrupa'da gerçekleşen Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali, Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi.

Sanayi İnkılabı'nın Etkileri: Avrupalılar buhar gücüyle çalışan makineler icat ettiler ve büyük fabrikalar kurdular. Bu gelişme, Avrupalı devletlerin ham madde ve pazar ihtiyacını artırdı. Sonuçta, Avrupalılar sanayileşmemiş ülkeleri sömürgeleştirmeye başladılar. Osmanlı da bu durumdan olumsuz etkilendi.

Unutma! Sanayi İnkılabı sonrası artan rekabet, zamanla Birinci Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

Fransız İhtilali'nin Etkileri: 1789'daki ihtilalle birlikte hürriyet, eşitlik, adalet ve özellikle milliyetçilik fikirleri dünyaya yayıldı. Milliyetçilik, "Her millete bir devlet" sloganıyla çok uluslu imparatorlukları derinden sarstı. Osmanlı'daki azınlıklar, Avrupalıların da kışkırtmasıyla ardı ardına isyan ettiler. Asırlardır bir arada yaşayan milletler, bağımsızlık kazanmak için ayaklandılar.

Osmanlı'nın Çözüm Arayışları: Osmanlı Devleti dağılmayı önlemek için farklı fikir akımları geliştirdi:

• Osmanlıcılık: Herkesi Osmanlı vatandaşı sayarak eşit haklar vermek
• İslamcılık: Tüm Müslümanları halifenin etrafında toplamak
• Batıcılık: Batı'nın bilim ve tekniğini alarak ilerlemeyi sağlamak
• Türkçülük: Tüm Türkleri bir yönetim altında toplamak

Dağılmayı Önleme Çabaları: Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856), I. Meşrutiyet (1876) ve II. Meşrutiyet (1908) ile devlet yeniden düzenlenerek dağılma engellenmeye çalışıldı. Ancak bu çabalar sonuç vermedi.

Mustafa Kemal'in Hayatı ve Fikir Dünyası

Mustafa Kemal 1881 yılında Selanik'te doğdu. Annesi Zübeyde Hanım, babası Ali Rıza Efendi'dir. Sevgi ve saygının yoğun olduğu bir aile ortamında büyüyen Mustafa, ilk ilhamını ailesinden almıştır.

Selanik'in Mustafa Kemal'e Etkisi: Selanik, farklı milletlerin bir arada yaşadığı, Batı'dan gelen fikirlere açık ve ekonomik olarak gelişmiş bir şehirdi. Bu çevre, Mustafa Kemal'in fikir dünyasını şekillendirdi.

Eğitim Hayatı: Mustafa Kemal sırasıyla şu okullarda okudu:

• Mahalle Mektebi ve Şemsi Efendi Mektebi
• Selanik Askeri Rüştiyesi (Burada matematik öğretmeni ona "Kemal" adını verdi)
• Manastır Askeri İdadisi (Burada Fransız yazarları okuyarak özgürlük, adalet ve milliyetçilik fikirlerini öğrendi)
• İstanbul Harp Okulu ve Harp Akademisi (Burada devlet sorunlarıyla ilgilenmeye başladı)

İlginç Bilgi: Mustafa Kemal, Manastır'da okurken Türk-Yunan Savaşı'na katılmak için okuldan kaçmaya çalışmış, bu da onun küçük yaşta bile ne kadar vatansever olduğunu göstermiştir.

Fikir Hayatını Etkileyen Unsurlar:

• Doğup büyüdüğü ortamın özellikleri
• Okuduğu kitaplar ve yazarlar (Namık Kemal, Ziya Gökalp, Tevfik Fikret ve Batılı düşünürler)
• Öğretmenleri ve arkadaşları (Ömer Naci, Yüzbaşı Mustafa Bey)
• Yaşadığı olaylar ve savaşlar
• Osmanlı'nın içinde bulunduğu durum

Mustafa Kemal, aldığı eğitim ve yaşadığı deneyimlerle, milliyetçi, özgürlükçü ve çağdaş bir düşünce yapısı geliştirdi. Bu düşünce yapısı, ileride Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerini atacaktı.

Mustafa Kemal'in Askeri Hayatı

Mustafa Kemal'in askerlik hayatı 1905'te Şam'a atanmasıyla başladı. Burada devlet sorunlarıyla ilgilendi ve "Vatan ve Hürriyet" adında gizli bir cemiyet kurdu. Bu, onun liderlik ve teşkilatçılık özelliklerini gösteriyordu.

Şam ve Selanik Günleri: Daha sonra Selanik'e geçerek burada cemiyetin şubesini açtı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'yle birlikte çalıştı ancak daha sonra ordunun siyasete karışmaması gerektiğini düşündüğü için bu cemiyetten ayrıldı.

31 Mart Olayı: 1909'da İstanbul'da meşrutiyeti yıkmak için bir isyan çıktı. Mustafa Kemal, "Hareket Ordusu" adını verdiği birliğin kurmay başkanı olarak isyanı bastırdı. Bu, onun ilk önemli askeri başarısıydı.

Trablusgarp Savaşı (1911): İtalya'nın Trablusgarp'ı (Libya) işgal etmesi üzerine Mustafa Kemal ve bazı subaylar kılık değiştirerek bölgeye gittiler. Derne ve Tobruk şehirlerinde halkı örgütleyerek İtalyanlara karşı başarılı mücadeleler verdiler.

Biliyor muydun? Mustafa Kemal, sadece bir asker değil, aynı zamanda halkı örgütleme ve milli direnişi başlatma konusunda da yetenekliydi. Bu özelliği, Kurtuluş Savaşı'nda büyük önem taşıyacaktı.

Balkan Savaşları (1912-1913): I. Balkan Savaşı'nda Osmanlı büyük toprak kayıpları yaşadı. II. Balkan Savaşı'nda Mustafa Kemal, Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanı olarak görev yaptı ve Edirne'nin kurtarılmasında önemli rol oynadı.

Mustafa Kemal, bu savaşlarda edindiği tecrübeler sayesinde hem askeri yeteneklerini geliştirdi hem de imparatorluğun içinde bulunduğu zor durumu yakından görerek ileride vereceği mücadelenin temellerini attı.

Birinci Dünya Savaşı ve Çanakkale Cephesi

Birinci Dünya Savaşı, birbiriyle rekabet halindeki iki blok arasında başladı: İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak Devletleri $Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya$. Savaşın nedenleri arasında sömürgecilik, ham madde yarışı ve milliyetçilik akımı vardı.

Osmanlı'nın Savaşa Girişi: Osmanlı önce tarafsız kalmak istedi ama İtilaf Devletleri onu yanlarında istemeyince, Almanya ile anlaştı. Yavuz ve Midilli adını alan iki Alman gemisi Karadeniz'e açılarak Rus limanlarını bombaladı ve böylece Osmanlı savaşa girmiş oldu.

Önemli Cepheler:

• Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri, Rusya'ya yardım götürmek ve Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak amacıyla Çanakkale Boğazı'nı geçmeye çalıştı. Ancak Türk askerinin azmi ve Yarbay Mustafa Kemal'in askeri dehasıyla büyük bir zafer kazanıldı. Bu zafer, Mustafa Kemal'in tanınmasını sağladı ve ona yarbaylık rütbesi verildi.

Çanakkale'nin Önemi: Çanakkale zaferi sayesinde I. Dünya Savaşı iki yıl uzadı, Rusya'ya yardım götürülemediği için bu ülkede ihtilal çıktı ve Bulgaristan Osmanlı yanında savaşa girdi.

• Kafkas Cephesi: Ruslarla savaşılan bu cephede, ağır kış şartları nedeniyle binlerce askerimiz donarak şehit oldu (Sarıkamış felaketi). Daha sonra Mustafa Kemal bu cepheye geldi ve Muş ile Bitlis'i geri aldı. Bolşevik İhtilali sonrası Rusya savaştan çekilince Brest-Litowsk Antlaşması imzalandı ve Kars, Ardahan ve Batum geri alındı.

• Diğer Cepheler: Kanal Cephesi (İngilizlere karşı), Irak Cephesi, Suriye-Filistin Cephesi ve Hicaz-Yemen Cephesi'nde de savaşıldı. Ayrıca müttefiklerimize yardım için Galiçya, Makedonya ve Romanya cephelerine de asker gönderildi.

Ermeni Sorunu: Savaş sırasında bazı Ermeni çetelerin Ruslarla iş birliği yaparak halka ve ordumuza saldırması üzerine, 1915'te çıkarılan Sevk ve İskân Kanunu ile olaylara karışan Ermeniler Suriye'ye nakledildi.

Birinci Dünya Savaşı'nın Sonu ve Mondros Ateşkes Antlaşması

I. Dünya Savaşı'nda dönüm noktası, ABD'nin İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesi oldu. ABD Başkanı Wilson, tüm dünyaya bir barış planı (Wilson İlkeleri) sundu. Bu ilkelerden biri, "Her millet nüfusunun çok olduğu bölgede kendi devletini kurabilecektir" şeklindeydi.

Paris Barış Konferansı: Savaşın ardından yenen devletlerle yenilenler arasında barış antlaşmalarını imzalamak için Paris'te bir konferans düzenlendi. Bu konferansta Milletler Cemiyeti kuruldu ve birçok barış antlaşması imzalandı. Osmanlı ile yapılacak antlaşma ise sonraya bırakıldı.

Mondros Ateşkes Antlaşması: 30 Ekim 1918'de imzalanan bu antlaşma, Osmanlı'yı fiilen sona erdirdi. Antlaşmanın en tehlikeli maddesi 7. maddeydi: "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir." Bu madde, Anadolu'nun işgaline bahane oluşturdu.

Dikkat! Mondros'un en önemli sonucu, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona ermesidir.

İşgaller: İtilaf Devletleri, Mondros'un 7. maddesine dayanarak işgallere başladılar:

• İngilizler: Musul, Antep, Urfa, Maraş, Samsun
• Fransızlar: Adana ve çevresi
• İtalyanlar: Antalya, Konya, Muğla
• Yunanlar: İzmir ve çevresi (15 Mayıs 1919)

Türk Halkının Tepkisi: İşgaller karşısında halk, dernekler kurarak direnmeye başladı. Bu derneklerin bazıları:

• Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

Ayrıca işgallere karşı silahlı direniş grupları olan Kuvâ-yı Milliye oluşturuldu. Bu direnişler, ileride Mustafa Kemal önderliğinde birleşecek ve ulusal kurtuluş mücadelesine dönüşecekti.

Milli Mücadele'nin Başlaması: Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı

İzmir'in Yunanlar tarafından işgali, Türk milletinin uyanışında büyük bir dönüm noktası oldu. İşgale karşı ilk kurşunu Hasan Tahsin atmış ve bu olay, direniş ruhunu ateşlemişti.

Samsun'a Çıkış: Osmanlı Hükümeti, İngilizlerin de baskısıyla Samsun ve çevresindeki asayişsizliği gidermek üzere Mustafa Kemal'i 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirdi. Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Ancak onun asıl amacı, halkı bilinçlendirip örgütlemekti.

Havza Genelgesi $28-29 Mayıs 1919$: Mustafa Kemal Samsun'dan sonra Havza'ya geçti ve buradan kolordu komutanlarına gizli bir telgraf gönderdi. Bu telgrafla işgallere karşı protesto mitingleri yapılmasını ve İtilaf Devletleri ile Osmanlı Hükümeti'ne işgalleri kınayan telgraflar çekilmesini istedi. Bu, Kurtuluş Savaşı'nın ilk genelgesiydi.

Önemli Not! Havza Genelgesi sayesinde halk, işgallerden haberdar oldu ve milli bilinç uyanmaya başladı.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal ve arkadaşları (Rauf Bey, Ali Fuat Paşa, Refet Bey) Amasya'da önemli bir bildiri yayımladılar. Bu bildiride:

• Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu
• Osmanlı Hükümeti'nin görevini yapamadığı
• Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağı
• Anadolu'nun en güvenli yeri olan Sivas'ta milli bir kongre toplanacağı belirtildi.

Amasya Genelgesi'nin Önemi: Bu genelge, Kurtuluş Savaşı'nın amacını, gerekçesini ve yöntemini ilk kez açıkça belirten belgedir. Ayrıca milli egemenlikten ilk kez bahsedilmiştir.

Mustafa Kemal, bu genelgeden sonra askerlik görevinden istifa etti. Artık o, milli mücadeleyi sivil bir lider olarak yürütecekti.

Erzurum ve Sivas Kongreleri: Millî Mücadelenin Temelleri

İstifa eden Mustafa Kemal, tüm yetkileri ve rütbeleri elinden alınmış bir sivildi. Ancak o, milli mücadelenin ilk büyük adımı olan Erzurum Kongresi'ne katılmakta kararlıydı.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919): Doğu illerinin temsilcilerinin katıldığı bu kongrenin bölgesel bir amacı vardı: Doğu'da bir Ermeni Devleti kurulmasını engellemek. Ancak kongrede alınan kararlar tüm ülkeyi ilgilendiren ulusal kararlardı:

• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez
• Manda ve himaye kabul edilemez
• Kuvâ-yı Millîye'yi tek kuvvet olarak tanımak ve millî iradeyi hâkim kılmak esastır

Not: Erzurum Kongresi'nde ilk kez milli sınırlardan bahsedilmiş, manda ve himaye reddedilmiş ve Doğu illerinin temsilcilerinden oluşan Temsil Heyeti kurulmuştur.

Sivas Kongresi $4-11 Eylül 1919$: Tüm ülke temsilcilerinin katıldığı ulusal bir kongreydi. Bu kongrede:

• Erzurum Kongresi'nin kararları aynen kabul edildi
• Manda ve himaye kesin olarak reddedildi
• Temsil Heyeti, bütün ülkeyi temsil eder hale getirildi
• Milli cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi
• İrade-i Milliye adıyla bir gazete çıkarıldı

Kongrenin Önemi: Sivas Kongresi, Kurtuluş Savaşı'nda birlik, beraberlik ve bütünlüğü sağlamış, Temsil Heyeti ulusal bir kimlik kazanmıştır.

Amasya Görüşmeleri $20-22 Ekim 1919$: Damat Ferit'in istifasından sonra kurulan Ali Rıza Paşa Hükümeti, Mustafa Kemal'le görüşmeyi kabul etti. Salih Paşa ve Mustafa Kemal arasında yapılan görüşmelerde, Osmanlı Hükümeti ilk kez Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.

Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi: Mustafa Kemal, Mebusan Meclisi'nin toplanacağı İstanbul'a gitmek yerine, mücadeleyi daha güvenli bir yerden yönetmek için Ankara'yı seçti. 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldi ve burası milli mücadelenin merkezi oldu.

Misakımillî ve TBMM'nin Açılışı

İstanbul'da toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi, Mustafa Kemal'in isteği üzerine 28 Ocak 1920'de Misakımillî (Millî Yemin) adı verilen ve millî sınırlarımızı belirleyen kararları kabul etti.

Misakımillî'nin Önemli Maddeleri:

• Mondros imzalandığı sırada işgal edilmemiş bölgeler bütündür, parçalanamaz
• Türkçeyi konuşan halkların yaşadığı yerler vatandır
• Tam bağımsızlığı engelleyen siyasi, adli ve mali sınırlamalar kaldırılmalıdır
• Azınlıkların hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara da aynı hakların verilmesi şartıyla tanınacaktır

Unutma! Misakımillî, Kurtuluş Savaşı'nın siyasi programıdır ve vatanımızın sınırlarını belirleyen belgedir.

İstanbul'un İşgali ve Meclisin Kapatılması: Misakımillî'den rahatsız olan İtilaf Devletleri, 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal ettiler, Mebusan Meclisi'ni kapattılar ve bazı milletvekillerini Malta'ya sürdüler.

TBMM'nin Açılması: Mustafa Kemal, İstanbul'un işgali üzerine Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin açılması için çağrı yaptı. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı ve başkanlığına Mustafa Kemal seçildi.

TBMM'nin Özellikleri:

• Kurucu bir meclistir (anayasa yapma yetkisine sahiptir)
• Yasama, yürütme ve yargı güçlerini kendinde toplamıştır (güçler birliği ilkesi)
• Meclis hükümeti sistemini benimsemiştir
• Milli iradeyi temsil eden tek ve meşru otoritedir

TBMM'ye Karşı Çıkarılan Ayaklanmalar: Meclisin açılmasından sonra, Osmanlı Hükümeti ve İtilaf Devletlerinin kışkırtmasıyla birçok ayaklanma çıktı. Bunların en önemlileri:

• Ahmet Anzavur Ayaklanması
• Kuvâ-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu) Ayaklanması
• Çerkez Ethem Ayaklanması

TBMM'nin Aldığı Önlemler:

• Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkardı
• İstiklal Mahkemeleri'ni kurdu
• Halkı doğru bilinçlendirmek için Anadolu Ajansı ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesinden yararlandı

Kurtuluş Savaşı: Doğu ve Güney Cepheleri

Milli Mücadele'de üç ana cephede savaşıldı: Doğu, Güney ve Batı Cepheleri. Her biri farklı düşman ve koşullarla mücadele etmeyi gerektiriyordu.

Doğu Cephesi: Ermenilerle savaşılan bu cephede, TBMM adına Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu savaştı.

• Savaşın nedeni: Ermenilerin Doğu Anadolu'da devlet kurmak istemesi
• Sonuç: Türk ordusu kazandı ve Ermenilerle Gümrü Barış Antlaşması imzalandı (3 Aralık 1920)

Gümrü Antlaşması'nın Önemi:

• Doğu Cephesi kapandı (ilk kapanan cephedir)
• TBMM'nin ilk askeri ve siyasi başarısıdır
• Sevr'i reddeden ve TBMM'yi tanıyan ilk antlaşmadır
• Kars, Ardahan ve Sarıkamış Türkiye'ye verildi

Biliyor muydun? Gümrü Antlaşması, TBMM'nin uluslararası alanda tanındığı ilk resmi belgedir.

Güney Cephesi: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermenilerle savaşılan cephedir. Bu cephede düzenli ordu değil, halk güçleri olan Kuvâ-yı Milliye savaştı.

• Önemli direniş merkezleri: Antep, Maraş, Urfa
• Kahramanlar: Şahin Bey (Antep), Sütçü İmam (Maraş), Ali Saip Bey (Urfa)

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921):

• Güney Cephesi kapandı
• Hatay hariç bütün güney toprakları kurtarıldı
• İlk kez bir İtilaf Devleti (Fransa) Sevr'deki haklarından vazgeçti ve TBMM'yi tanıdı

Bu başarılı mücadeleler, TBMM hükümetinin uluslararası alanda tanınmaya başlamasını sağladı ve Batı Cephesi'ndeki mücadele için moral kaynağı oldu.

Kurtuluş Savaşı: Batı Cephesi ve Zafere Giden Yol

Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın kaderini belirleyen en önemli cepheydi. Bu cephede önce Kuvâ-yı Milliye güçleri, sonra düzenli ordu savaştı.

Düzenli Orduya Geçiş: Kuvâ-yı Milliye birliklerinin düşmanı oyalasa da işgalleri durduramaması ve bazı liderlerin başına buyruk hareketlerde bulunması üzerine, Mustafa Kemal düzenli ordu kurma kararı aldı.

I. İnönü Savaşı (6 Ocak 1921): Yunanlara karşı düzenli ordunun kazandığı ilk zaferdir.

• Düzenli orduya ve TBMM'ye güven arttı
• İsmet Paşa generalliğe yükseltildi
• 1921 Anayasası kabul edildi
• İstiklâl Marşı kabul edildi
• Moskova Antlaşması imzalandı

II. İnönü Savaşı (23 Mart 1921): Bu zaferin ardından Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya "Siz orada sadece düşmanı değil, milletin makûs (kötü) giden talihini de yendiniz" demiştir.

• İtalya ve Fransa, Anadolu'yu terk etmeye başladılar

Önemli! İnönü Savaşları sonrasında İtilaf Devletleri, TBMM'yi resmen tanıdılar ve Londra Konferansı'na davet ettiler.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10 Temmuz 1921): Bu muharebeleri Yunanlar kazandı. Türk ordusu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi.

• Afyon, Kütahya ve Eskişehir kaybedildi
• Meclis, Mustafa Kemal'i başkomutan seçti ve tüm yetkilerini ona devretti
• Mustafa Kemal, Tekâlif-i Milliye Emirlerini yayımlayarak ordunun ihtiyaçlarını karşılamaya çalıştı

Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos 1921): 22 gün süren bu büyük savaşı Türk ordusu kazandı.

• Mustafa Kemal'e "gazilik" unvanı ve "mareşallik" rütbesi verildi
• İtalyanlar Anadolu'yu terk etti
• Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı ve Güney Cephesi kapandı

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı (26 Ağustos 1922): Kurtuluş Savaşı'nın son ve kesin zaferidir. Mustafa Kemal'in "Ordular ilk hedefiniz, Akdeniz'dir. İleri!" emriyle Türk ordusu Yunanları Anadolu'dan attı.

• 9 Eylül'de İzmir kurtarıldı
• Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı (11 Ekim 1922)
• İstanbul ve Doğu Trakya savaşsız kurtarıldı