8. Sınıf 2. Ünite İnkılap Ders Notları | Hayat Bilgisi

Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar

Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti, Trablusgarp ve Balkan Savaşlarının yaralarını sarmakla meşguldü. Ordusunu ve donanmasını güçlendirmeye çalışıyordu.

Savaş patladığında Osmanlı Devleti hemen tarafsızlığını ilan etti ama aynı zamanda seferberlik başlattı. Bu durum aslında gelecekte savaşa girme ihtimalinin olduğunun bir işaretiydi.

⚠️ Savaş başladığında Mustafa Kemal, "Hiçbir hazırlığımız olmadan bu harbe sürüklenecek olursak, Anadolu'muz, Boğazlarımız ve İstanbul'umuz muhakkak tehlikeye girer" diyerek ileri görüşlülüğünü göstermiştir.

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin Durumu

Osmanlı Devleti savaş başlangıcında bazı önemli önlemler aldı. Tarafsızlığını ilan ederken, boğazları ulaşıma kapattı, seferberlik başlattı ve kapitülasyonları kaldırdığını duyurdu. Özellikle kapitülasyonların kaldırılması, ekonomik baskılardan kurtulma çabasıydı.

İtilaf Devletleri (İngiltere ve Fransa), Osmanlı'nın tarafsız kalmasını istiyordu çünkü yeni cepheler açılmasını istemiyor ve sömürgelerine giden yolları güvende tutmak istiyorlardı.

Ancak Enver Paşa başta olmak üzere bazı devlet adamları, Almanya'nın yanında savaşa girme taraftarıydı. Sonunda 2 Ağustos 1914'te Almanya'yla gizli bir ittifak antlaşması yapıldı.

Almanya, Osmanlı'yı yanında istemesinin sebepleri:

• Savaşı geniş alanlara yayarak kendi yükünü hafifletmek
• Boğazlardan faydalanmak
• Halifenin dini gücünden yararlanmak
• Osmanlı'nın insan gücü ve kaynaklarından yararlanmak

Kafkas ve Kanal Cepheleri

Kafkas Cephesi'nde Enver Paşa komutasındaki Türk ordusu, 22 Aralık 1914'te Rusya'ya karşı saldırıya geçti. Bu cepheyi açma sebepleri arasında İngiltere'nin Hindistan bağlantısını kesmek, Orta Asya Türkleriyle birleşmek, Bakü petrollerini kontrol etmek ve kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum'u geri almak vardı.

Ancak bölgedeki Ermenilerin Ruslarla iş birliği yapması, salgın hastalıklar ve dondurucu soğuk nedeniyle harekât başarısız oldu. 1916'da Ruslar, Erzurum, Erzincan, Muş, Bitlis ve Trabzon'u işgal etti. Daha sonra Mustafa Kemal, Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı.

Kanal Cephesi Almanların isteğiyle 14 Ocak 1915'te açıldı. Amaç Süveyş Kanalı'nı ele geçirip İngiltere'nin Uzak Doğu sömürgelerine giden yolunu kesmek ve Mısır'ı geri almaktı. Çöl şartlarının zorluğu ve Kanal'ın güçlü savunması nedeniyle Osmanlı bu cephede de başarılı olamadı.

⚠️ Kafkas Cephesi'nde lojistik destek sağlanamamış, cephane, yiyecek ve giyecek zamanında ulaştırılamamıştır. Bu durum savaştaki başarısızlığın en önemli nedenlerindendir.

Çanakkale ve Irak Cepheleri

Çanakkale Cephesi, savaşın en kritik cephesiydi. İtilaf Devletleri bu cepheyi açarak İstanbul'u ele geçirmek, Rusya'ya yardım ulaştırmak, Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak ve savaşı kısa sürede bitirmeyi amaçlıyordu.

Ancak Türk ordusu büyük bir direniş gösterdi. 19. Tümen komutanı Mustafa Kemal, Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'da büyük başarılar kazandı ve "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözüyle askerlerine cesaret verdi.

Bu zafer sayesinde:

• İstanbul'un işgali engellendi
• Rusya'ya yardım ulaştırılamadığı için Rusya'da çarlık rejimi yıkıldı
• Bulgaristan İttifak Grubu içinde savaşa katıldı
• Savaş iki yıl uzadı

Irak Cephesi'nde İngilizler, sömürge yollarını güvence altına almak ve Irak petrollerini ele geçirmek için harekete geçti. Halil Paşa komutasında Osmanlı kuvvetleri, Kut'ül Amare'de İngilizleri yenilgiye uğrattı ve İngiliz generalini esir aldı. Ancak daha sonra İngilizler Bağdat'ı işgal ettiler.

⚠️ Mustafa Kemal, Çanakkale'deki başarılarıyla hem yurt içinde hem de yurt dışında tanındı ve "Anafartalar Kahramanı" olarak anılmaya başlandı.

Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin Cepheleri

Hicaz-Yemen Cephesi'nde Osmanlı Devleti, kutsal toprakları (Mekke ve Medine) korumak amacıyla İngilizlere ve onların kışkırtmasıyla ayaklanan Araplara karşı mücadele etti. "Çöl Kaplanı" namıyla bilinen Fahrettin Paşa, İngilizler tarafından desteklenen Şerif Hüseyin'e karşı, kısıtlı imkânlara rağmen Medine'yi iki yıl yedi ay savundu.

Peygamberimizin kabrindeki kutsal emanetleri işgalcilerin yağmasından korumak için İstanbul'a gönderdi. Ancak savaşın sonunda Osmanlı Devleti Hicaz topraklarından çekilmek zorunda kaldı.

Suriye-Filistin Cephesi'nde İngilizler, Filistin'i işgal ederek Suriye'ye yöneldi ve Şam'ı ele geçirdi. 7. Ordu Komutanlığına atanan Mustafa Kemal, dağılmış Osmanlı kuvvetlerini toplayarak İngilizleri Halep'in kuzeyinde durdurdu.

Osmanlı Devleti ayrıca Yardım Cepheleri olarak adlandırılan Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerinde müttefiklerine (Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan) yardım için savaştı.

⚠️ Hicaz-Yemen Cephesi'nde bazı Arap aşiretlerinin İngilizlerle birlikte hareket etmesi, İslamcılık (ümmetçilik) fikir akımının artık etkisini yitirdiğini açıkça göstermiştir.

Ermeni Sorunu ve Wilson İlkeleri

Ermeni Sorunu, yüzyıllarca barış içinde yaşayan Ermeniler ile Müslümanlar arasında 19. yüzyıl sonlarında ortaya çıktı. Rusya ve İngiltere'nin kışkırtmasıyla bazı Ermeniler, ayrı bir devlet kurmak için çeteler oluşturarak Doğu Anadolu'da Müslüman halka baskı yapmaya başladı.

Osmanlı Hükümeti uyarılarına rağmen devam eden olaylar üzerine Sevk ve İskân Kanunu çıkararak olaylara karışan Ermenileri Suriye'ye nakletme kararı aldı. Göç sırasında zor şartlardan dolayı can kayıpları yaşandı.

Wilson İlkeleri, ABD Başkanı Wilson tarafından savaşın sonlarına doğru yayınlandı. Bu ilkelere göre:

• Yenilen devletlerden toprak alınmayacak
• Gizli antlaşmalar yapılmayacak
• Milletler Cemiyeti kurulacak
• Her millet kendi devletini kurabilecek

Wilson İlkeleri'nin etkisiyle Bulgaristan savaştan çekildi ve Osmanlı-Almanya kara bağlantısı koptu. Osmanlı Devleti de 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.

⚠️ Ermenilerin iddia ettiği 1,5 milyon Ermeni'nin öldürüldüğü savı gerçekle bağdaşmamaktadır. 1914'te Türkiye'deki toplam Ermeni nüfusunun 1,3 milyon civarında olması ve Osmanlı Devleti'nin göç yolundaki Ermeniler için tedbirler alması bu iddiaları çürütmektedir.

I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

Birinci Dünya Savaşı, dört yılı aşkın sürdü ve tüm katılan devletler için yıkıcı oldu. ABD'nin İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesi, bu devletlerin savaşı kazanmalarında büyük rol oynadı.

Savaşın sonuçları:

1. Yenilen devletlerle çok ağır şartlar içeren antlaşmalar imzalandı (bu durum ileride yeni bir savaşa neden oldu)

2. Çok uluslu imparatorluklar yıkıldı ve Estonya, Letonya, Litvanya, Macaristan gibi yeni devletler ortaya çıktı

3. Avrupa'nın siyasi haritası yeniden çizildi, devletler arası dengeler bozuldu

4. Uluslararası barışı sağlamak için Milletler Cemiyeti kuruldu

5. Sömürgeciliğin yerini manda ve himaye sistemi aldı, bazı ülkelerde yeni rejimler (Komünizm, Faşizm, Nazizm) ortaya çıktı

6. Tanklar, kimyasal silahlar ve denizaltılar ilk kez kullanıldı, sivil savunma teşkilatları kuruldu

Savaş sonunda Osmanlı Devleti topraklarının büyük kısmını kaybetti. Ülkeyi savaşa sokan İttihat ve Terakki yöneticileri ülkeyi terk etti. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması ile savaştan çekilmek zorunda kaldı.

⚠️ Barış antlaşmalarındaki ağır şartlar, ülkeler arası çekişmeleri ve bloklaşmaları devam ettirerek İkinci Dünya Savaşı'nın tohumlarını ekmiştir.