İnsanlar, Yerler ve Çevreler

İnsanlar yüzyıllardır yaşamak için en uygun yerleri seçiyorlar. Bu seçimi yaparken bazı faktörler insanların kararlarını etkiliyor.

Yerleşim yeri seçiminde doğal faktörler ve beşeri faktörler olmak üzere iki temel etken var. Doğal faktörler kendiliğinden oluşan şeylerdir: iklim özellikleri, yer şekilleri, su kaynakları, bitki örtüsü ve yer altı kaynakları gibi.

Beşeri faktörler ise insan eliyle oluşturulan şeylerdir: tarım, sanayi, ticaret, turizm, ulaşım, madencilik ve sosyal-kültürel etkenler bu gruba girer.

Türkiye'de nüfus her yere eşit dağılmamıştır. Dağlık ve yüksek bölgelerde nüfus azken, iklimi ılıman olan kıyı bölgelerinde daha yoğundur. Örneğin Doğu Anadolu'da yükseltinin fazla olması ve karasal iklim nedeniyle yerleşim azdır.

Biliyor musun? Ülkemizde İstanbul'un gelişmesinde hem doğal faktörler (iklim, yer şekilleri) hem de beşeri faktörler (sanayi, ticaret, turizm, ulaşım) etkili olmuştur.

Tablo ve Grafiklerle Ülkemiz

Nüfus sayımları ülkeler için çok önemlidir. Ülkemizde ilk nüfus sayımı 1927 yılında yapılmıştır ve günümüzde Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yürütülmektedir.

Nüfus sayımının birçok amacı vardır. Ülkedeki insan sayısını, nüfus artış hızını, yaş-cinsiyet dağılımını, eğitim düzeyini ve çalışma durumunu öğrenmek bunlardan bazılarıdır. Bu bilgiler eğitim, sağlık ve ulaşım gibi alanlarda daha iyi planlar yapmamıza yardımcı olur.

TÜİK verilerine göre, 2018 yılında Türkiye nüfusu 82 milyon kişiye ulaşmıştır. Nüfus yoğunluğumuz ise 107 kişi/km²'dir. Nüfusumuzun %92,3'ü kentlerde, %7,7'si ise kırsal alanlarda yaşamaktadır. Ayrıca nüfusumuzun %50,2'si erkek, %49,8'i kadındır.

En kalabalık illerimiz İstanbul, Ankara ve İzmir iken, en az nüfusa sahip illerimiz Bayburt, Tunceli ve Ardahan'dır. Nüfusumuzun %61,8'i hizmet sektöründe, %19,7'si tarımda ve %18,5'i sanayide çalışmaktadır. Bu durum, ülkemizin gelişmekte olan bir ülke olduğunu göstermektedir.

Merak ediyor musun? Nüfus piramitleri bir ülkenin gelişmişlik düzeyini gösterir. Gelişmiş ülkelerde orta yaş grubu geniştir ve nüfus artışı yavaştır. Gelişmekte olan ülkelerde ise genç nüfus daha fazladır.

Doğduğun Yer mi, Doyduğun Yer mi?

İnsanların bir yerden başka bir yere taşınmasına göç diyoruz. Göçler geçici (mevsimlik) veya kalıcı (sürekli) olabilir.

Göçlerin çeşitli nedenleri vardır. Doğal nedenler arasında deprem, sel, heyelan sayılabilir. Ekonomik nedenler arasında iş bulma, ticaret, kuraklık gibi faktörler bulunur. Sosyal nedenler eğitim, sağlık, turizm olabilir. Siyasi nedenler ise savaş ve terör gibi olaylardır.

Göçler farklı şekillerde sınıflandırılır. Oluşum nedenlerine göre gönüllü veya zorunlu göç olabilir. Süresine göre kalıcı veya mevsimlik göç olabilir. Mesafesine göre ise iç göç veya dış göç olabilir.

İç göç, ülke sınırları içinde gerçekleşen göçlerdir. Ülkemizde genellikle kırsal alanlardan kentlere ve iç/doğu bölgelerden kıyı/batı bölgelerine doğru gerçekleşir. İç göçlerin nedenleri arasında kırsal alanda işsizliğin artması, tarımda makineleşme ve eğitim-sağlık imkanlarının yetersiz olması sayılabilir.

Dış göç ise ülke sınırları dışına yapılan göçlerdir. Beyin göçü, işçi göçü, mübadele ve iltica dış göç çeşitleridir. 1923-1930 yılları arasında Yunanistan ile aramızda mübadele yapılmıştır.

Unutma! Beyin göçü, eğitimli ve nitelikli kişilerin başka ülkelere gitmesidir. Bu durum, göç veren ülkenin gelişimini yavaşlatır.

Yerleşme ve Seyahat Özgürlüğüm Var

İnsanların istedikleri yere gidebilme ve yerleşme hakları vardır. Bu hak, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve Türkiye Anayasası tarafından güvence altına alınmıştır.

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 13. maddesine göre, herkesin bir devletin toprakları üzerinde serbestçe dolaşma ve oturma hakkı vardır. Ayrıca herkes istediği ülkeden ayrılma ve kendi ülkesine dönme hakkına sahiptir.

Türkiye Anayasası'nın 23. maddesine göre ise, her vatandaş yerleşme ve seyahat özgürlüğüne sahiptir. Ancak bazı durumlarda bu haklar kısıtlanabilir. Örneğin suç soruşturması yapmak, sağlıklı kentleşmeyi sağlamak veya kamu mallarını korumak için bu özgürlükler sınırlanabilir.

Yerleşme özgürlüğü kapsamında, devlet arazisine, tarihi alanlara, milli park ve sit alanlarına veya askeri bölgelere yerleşilemez. Bu kısıtlamalar toplumun genel çıkarlarını korumak için gereklidir.

Son yıllarda dünyada yaşanan savaşlar nedeniyle milyonlarca insan mülteci durumuna düşmüştür. Türkiye, Afganistan, Irak, Suriye ve Sudan gibi ülkelerden gelen milyonlarca mülteciye kapılarını açmış ve onlara yardım etmiştir.

Düşün bakalım: Seyahat özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar sadece hareket etme özgürlüğümüzü değil, eğitim, sağlık ve çalışma gibi temel haklarımızı da etkileyebilir!