Osmanlı Devleti'ne Giriş

Osmanlı Devleti, Türk tarihinin en önemli devletlerinden biridir. 7. sınıf Sosyal Bilgiler dersinde, Osmanlı'nın nasıl kurulduğunu ve büyük bir imparatorluk haline geldiğini öğreneceğiz.

Bu ders notlarında, Osmanlı padişahlarını, önemli savaşları ve devletin temel kurumlarını inceleyeceğiz. Ayrıca Osmanlı toplum yapısı, ekonomisi ve ordu sistemi gibi konuları da ele alacağız.

Not: Bu bilgiler sadece derste başarılı olmak için değil, bugünkü Türkiye'nin tarihini anlamak için de çok önemli!

Beylikten Cihan Devletine

Osmanlı hanedanı, Oğuzların Kayı boyundandır. Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu Selçukluları, Ertuğrul Bey liderliğindeki Kayıları önce Ankara çevresine, sonra da Söğüt ve Domaniç'e yerleştirdi.

Anadolu Selçuklu Devleti 1243'te Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilince yıkılış sürecine girdi. Bu siyasi boşlukta Türkmen boyları bağımsızlıklarını ilan ederek Anadolu'da İkinci Beylikler Dönemi başladı. Osmanlı Beyliği de bu dönemde kuruldu.

Osmanlı Beyliği'nin hızla gelişmesinin birçok nedeni vardı:

• Bizans ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin zayıflamış olması
• Jeopolitik konumunun avantajları
• Balkanlarda siyasi birliğin olmaması
• İleri görüşlü hükümdarların iyi politikaları
• Hoşgörü ve adalete dayalı iskân siyaseti
• Fetihleri gaza ve cihat anlayışıyla yapmaları

Osmanlı Beyliği kurulurken Anadolu'da Bizans İmparatorluğu, Moğollar, Trabzon Rum Devleti ve Türk beylikleri bulunuyordu.

Osman Gazi ve Orhan Bey Dönemleri

Osman Gazi (1281-1324) beyliğin kurucusudur. Ahi şeyhlerinden Edebali'nin kızıyla evlenerek Ahilerin desteğini aldı. Bizans'tan Karacahisar, Bilecik, Yenişehir, Yarhisar ve İnegöl'ü aldı. Bizans'la ilk savaş olan Koyunhisar Savaşı'nı (1302) kazandı. Ayrıca ilk bakır parayı bastırdı ve Bursa'nın kuşatması sırasında vefat etti.

Orhan Bey Dönemi (1326-1362) önemli gelişmelere sahne oldu. Orhan Bey:

• Bursa'yı alarak başkent yaptı
• Maltepe Savaşı'nı kazandı
• İznik ve İzmit'i alarak Kocaeli'ni fethetti
• Karesioğulları Beyliği'ni alarak denizciliğe başladı
• İlk düzenli orduyu kurdu (Yaya ve müsellem)
• İznik'te ilk medreseyi açtı
• İlk vezirlik ve divan kurumunu oluşturdu
• Karamürsel'de ilk Osmanlı tersanesini kurdu
• İlk gümüş parayı bastırdı

İlginç Bilgi: Orhan Bey döneminde Osmanlı, hem kara hem deniz gücü olmaya başlamıştı. Bursa alındıktan sonra başkent yapılarak devlet daha da güçlendi.

I. Murat Dönemi

I. Murat (Hüdavendigar) Dönemi (1362-1384) Osmanlı'nın Avrupa'da büyüdüğü dönemdir. Bu dönemde:

• 1363'te Edirne alınarak başkent yapıldı
• İlk Osmanlı-Haçlı savaşı olan Sırpsındığı Savaşı kazanıldı
• I. Kosova Savaşı'nda Haçlıları yendi
• İlk defa "sultan" unvanını aldı
• Tımar Sistemi'ni uygulamaya başladı
• Yeniçeri Ocağı'nı kurdu
• Germiyanoğulları'ndan çeyiz olarak Kütahya'yı, Hamitoğulları'ndan ise Isparta ve çevresini satın aldı

Sırpsındığı Savaşı Osmanlı ile Haçlılar arasındaki ilk savaştı. Bu savaştan sonra başkent Bursa'dan Edirne'ye taşınarak devletin Avrupa'daki varlığı güçlendirildi.

Bunu Biliyorsun: Hacivat ve Karagöz'ün gerçek kişiler olduğuna inanılır. Rivayete göre Orhan Gazi zamanında Bursa'da yaşamış ve cami inşaatında çalışırken diğer işçileri eğlendirerek işin gecikmesine neden olduklarından idam edilmişlerdir. Şeyh Küşteri onların anısını yaşatmak için kuklalarını yaparak meşhur gölge oyununu başlatmıştır.

I. Bayezid Dönemi ve Fetret Devri

I. Bayezid (Yıldırım) Dönemi (1389-1402) Osmanlı'nın büyük başarılar ve zorluklar yaşadığı bir dönemdir. Bu dönemde:

• İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahı oldu
• 1396 Niğbolu Savaşı'nda Haçlıları yendi
• Anadolu'da Osmanlı siyasi birliğini sağladı
• İstanbul'u fethetmek için Anadolu Hisarı'nı yaptırdı
• Anadolu Beyler Beyliği'ni kurdu

Ancak 1402'de Timur ile yaptığı Ankara Savaşı'nı kaybetti ve esir düştü. Bu yenilgi sonrasında Osmanlı Devleti tarihinin en zor dönemlerinden birini yaşadı.

Fetret Devri (1402-1413), 11 yıl süren bir duraklama dönemiydi. Bu dönemde Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında taht kavgaları yaşandı ve Osmanlı tahtı boş kaldı.

Dikkat: Ankara Savaşı'nda Timur'un fil kullanması, savaşın gidişatını değiştiren önemli bir stratejik hamleydi. Bu savaş Osmanlı'nın ilerleyişini geçici olarak durdurdu.

Fetret Devri'nin Sonu ve II. Murat Dönemi

I. Mehmed (Çelebi) Dönemi (1413-1421) Fetret Devri'nin sona erdiği dönemdir. I. Mehmet:

• Kardeşleri arasındaki taht kavgalarını bitirerek Fetret Devri'ne son verdi
• Bu nedenle Osmanlı Devleti'nin ikinci kurucusu sayılır
• Ülkede siyasi birliği tekrar sağlamak için büyük çaba gösterdi
• Venediklilerle ilk deniz savaşını yaptı ancak henüz güçlenmemiş olan Osmanlı deniz kuvvetleri bu savaşı kaybetti

II. Murat Dönemi (1421-1451) Osmanlı'nın Avrupa'daki hakimiyetini güçlendirdiği dönemdir:

• 1422'de İstanbul'u kuşattı (İstanbul'u kuşatan ikinci padişah)
• 1444'de Varna Savaşı'nda Haçlı ordusunu yendi
• 1448'de II. Kosova Savaşı'nı kazanarak Avrupalıların Türkleri Balkanlardan atma ümidini yok etti
• Balkanlarda ilk antlaşma olan Edirne-Segedin Antlaşması'nı imzaladı

Önemli Bilgi: II. Kosova Savaşı sonunda Avrupalılar artık Türklerin Balkanlardan çıkarılamayacağını kabul etmek zorunda kalmışlardır. Bu savaş, Balkanlar'daki Türk hakimiyetini kalıcı hale getirmiştir.

Osmanlı Toplum ve Ekonomik Yapısı

İskân Politikası, insanların bir bölgede yerleşmeleri için yapılan düzenlemelerdir. Osmanlı Devleti:

• Balkanlarda fethettiği toprakları Türkleştirmek ve İslamlaştırmak için iskân politikası uyguladı
• Anadolu'daki göçebe Türkmenleri yeni fethedilen bölgelere yerleştirdi
• Bu sayede hem iskân edilen yerler Türkleşip İslamlaştı hem de o bölgelerin güvenliği sağlandı
• İskâna tabi tutulan Türklerin izinsiz yerlerinden ayrılmaları yasaktı, böylece fethedilen bölgelerin kalıcı olarak Türk yurdu olması amaçlanıyordu

Osmanlı toplumu, yönetenler ve yönetilenler olmak üzere ikiye ayrılırdı.

Yönetilenler kendi içinde şu şekilde gruplandırılırdı:

• Dini açıdan: Müslümanlar (devletin ana unsuru) ve gayrimüslimler
• Yaşayış biçimi açısından: Köylüler (çoğunluk), şehirliler ve göçebeler
• Meslek açısından: Tüccarlar ve esnaflar

Biliyor muydunuz? Mustafa Kemal Atatürk'ün anne ve babasının soyları Evlâd-ı Fâtihân'dır, yani Rumeli'nin Türkleştirilmesi için Anadolu'dan $Konya/Karaman yöresi$ göç ettirilen Türk boylarındandır.

Osmanlı Devlet Yönetimi

Yönetenler üç ana sınıftan oluşurdu:

• İlmiye: Din, adalet ve eğitim-öğretimden sorumlu, medreselerde eğitim almış âlimler sınıfı
• Seyfiye: Yönetim ve askeriyede yer alan kesim
• Kalemiye: Devlet dairesinde çalışan memurların oluşturduğu bürokrasi sınıfı

Divan-ı Hümayun, Orhan Bey zamanında kurulan ve devlet işlerinin görüşüldüğü en üst makamdı. Son söz her zaman padişaha aitti.

Divan üyelerinin görevleri şunlardı:

• Sadrazam: Padişahtan sonra en yetkili kişiydi. Padişah olmadığında orduyu komuta ederdi.
• Kazasker: Adalet işlerinden sorumluydu, davalara bakar, kadı ve müderris atamalarıyla ilgilenirdi.
• Defterdar: Devletin mali işlerinden sorumluydu, gelir-gider ve bütçeyi yönetirdi.
• Şeyhülislam: Alınan kararların dine uygun olup olmadığını kontrol eder, bu konuda fetva yayınlardı.
• Reisülküttap: Devletin dış işlerinden sorumluydu, yabancı ülkelerle iletişimi sağlardı.
• Nişancı: Yazışmalara padişahın mührünü çeker, belge ve evraklardan sorumluydu.

Öğrenme Notu: Divan-ı Hümayun, bugünkü Bakanlar Kurulu gibi devletin en üst karar organıydı. Farklı alanlarda uzmanlaşmış üyeleri sayesinde devlet işleri düzenli yürütülürdü.

Osmanlı Ordu Sistemi

Osmanlı ordusunu oluşturan birimler şunlardı:

Kara Kuvvetleri

1. Kapıkulu Askerleri:

   • Kapıkulu Piyadeleri: Acemi Ocağı, Yeniçeri Ocağı, Cebeci Ocağı, Topçu Ocağı
   • Kapıkulu Süvarileri: Sipahiler, Silahtarlar

2. Eyalet Askerleri:

   • Timarlı Sipahi
   • Akıncılar
   • Azaplar

Deniz Kuvvetleri

Acemi Oğlanlar: Kapıkulu ocaklara asker yetiştiren okuldu.

Yeniçeri Ocağı: Savaş zamanında padişahın yanında yer alır, barış zamanında İstanbul'un güvenliğini sağlarlardı. Devşirmelerden oluşurlar, üç ayda bir maaş (ülüfe) alırlardı. Evlenmeleri ve başka iş yapmaları yasaktı.

Timarlı Sipahiler: Türklerden oluşurdu. Maaşlı asker değillerdi ve evlenebilir, savaş zamanı dışında başka işler yapabilirlerdi.

Devşirme Sistemi: Osmanlı Devleti'nde, Hristiyan ahalinin erkek çocuklarının seçilerek asker ve yönetici olarak yetiştirilmesiydi.

Timar Sistemi: Merkezden uzak yerlerdeki askerlerden oluşurdu. Osmanlı ordusunun en kalabalık gücünü oluştururlardı. Masrafları timar sahipleri tarafından karşılanırdı.

Unutma: Yeniçeri ve Timarlı Sipahi arasındaki en önemli fark, Yeniçerilerin devşirme sisteminden gelip maaş alması, Timarlı Sipahilerin ise Türk olup timar geliriyle geçinmesiydi.

Osmanlı Fetih Siyaseti ve Fatih Sultan Mehmet Dönemi

Osmanlı Fetih Siyaseti dört temel prensibe dayanıyordu:

1. Gaza ve Cihat Politikası: İslam dinini korumak veya yaymak amacıyla Müslüman olmayanlara karşı yapılan savaşlar.

2. Millet Sistemi: Din ve inancı aynı olan gruplar bir millet kabul edilir, bu milletlerin huzur içinde yaşaması hedeflenirdi.

3. İstimalet Politikası: Fethedilen topraklardaki halkın dinine, örflerine, adetlerine, yaşam biçimlerine saygı gösterilir, hoşgörü sağlanırdı.

4. Osmanlı Adaleti: Gerek yönetenler gerekse yönetilenler arasında adaletin sağlanması, Osmanlı'nın saygı duyulan bir devlet olmasını sağlamıştır.

Fatih Sultan Mehmet Dönemi (1451-1481) Osmanlı'nın bir cihan imparatorluğu haline geldiği dönemdir:

• İstanbul'u fethettiği için "Fatih" unvanını almıştır
• Karadeniz'i Türk gölü haline getirmiştir
• Trabzon Rum İmparatorluğu'na son vermiştir
• Edebiyata ilgi duymuş, "Avni" mahlasıyla şiirler yazmıştır

İstanbul'un Fethi'nin nedenleri:

• Devletin toprak bütünlüğünün sağlanmak istenmesi
• Bizans'ın Osmanlı şehzadelerini kışkırtması
• Bizans'ın Haçlı ordusunu Osmanlı'ya karşı organize etmesi
• İstanbul'un İpek Yolu üzerinde olması
• Bizans'ın Anadolu beyliklerini Osmanlı'ya karşı kullanması

Önemli Not: Hz. Muhammed'in "Kostantiniyye (İstanbul) elbette fethedilecektir! Onu fetheden kumandan ne güzel kumandan ve onu fetheden asker ne güzel askerdir!" hadisi, Fatih'in İstanbul'u fethetmesinde büyük motivasyon kaynağı olmuştur.