7. Sınıf Sosyal Bilgiler 2. Ünite Konu Anlatımı ve Örnekler

Bir Devlet Doğuyor - 1

Osmanlı Devleti, 1299 yılında Osman Bey tarafından kurulmuştur. Anadolu'da Moğolların 1243 Kösedağ Savaşı'nı kazanmasıyla oluşan otorite boşluğunda, Kayı boyuna mensup Osmanoğulları Beyliği kuruldu.

Osmanlı Beyliği kısa sürede güçlenmesinin nedenleri arasında coğrafi konumu, gaza ve cihat anlayışı, merkeziyetçi yapısı, hoşgörülü yönetim anlayışı ve iskân politikası sayılabilir. İlk dönem padişahlarının yetenekli olması da hızla büyümelerini sağladı.

Osman Bey döneminde $1299-1324$ Bilecik, Yarhisar ve İnegöl fethedildi. Bizans ile ilk savaş olan Koyunhisar Savaşı'nı (1302) kazanan Osman Bey, ilk Osmanlı parasını da bastırdı.

Orhan Bey döneminde $1324-1362$ Bursa fethedilerek başkent yapıldı. Ayrıca İznik ve İzmit alındı. Çimpe Kalesi'nin alınmasıyla Rumeli topraklarına ilk geçiş sağlandı. İlk düzenli ordu (Yaya ve Müsellem) ve ilk Osmanlı medresesi bu dönemde kuruldu.

Not: I. Murad "Sultan" unvanını ilk kullanan padişahtır. Yeniçeri Ocağı ve Tımar Sistemi'ni kurarak devletin askeri ve ekonomik temellerini sağlamlaştırmıştır.

I. Murad döneminde $1362-1389$ Edirne başkent oldu, devşirme sistemi kurularak Yeniçeri Ocağı açıldı. Sırpsındığı ve I. Kosova savaşlarını kazandı. I. Kosova'da şehit düştü.

Yıldırım Bayezid $1389-1402$ İstanbul'u kuşatan ilk padişahtır. Anadolu Türk siyasi birliğini büyük oranda sağladı. Ancak 1402 Ankara Savaşı'nı Timur'a kaybedince 11 yıl sürecek Fetret Dönemi başladı.

I. Mehmed $1413-1421$ Fetret Devri'ne son verdiği için devletin ikinci kurucusu sayılır. II. Murad $1421-1451$ ise Varna ve II. Kosova zaferlerini kazanarak Haçlıları durdurmayı başardı.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı toplumu yönetenler ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılmıştı. Yönetici sınıf kendi içinde seyfiye (asker-yönetici), ilmiye (din-eğitim-yargı) ve kalemiye (bürokrasi) olarak üçe ayrılırdı.

Yönetilenler ise dini açıdan Müslümanlar ve gayrimüslimler; yaşayış biçimine göre köylüler, şehirliler ve göçebeler olarak gruplandırılırdı. Osmanlı ekonomisinin temelini tarım oluştururdu.

İskân politikası ile yeni fethedilen Rumeli topraklarına Anadolu'dan getirilen Türkmenler yerleştirilirdi. Böylece fethedilen yerlerde kalıcılık sağlanır, göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçirilir ve Anadolu'da huzur ortamı oluşurdu.

Osmanlı'nın askeri yapısı çok güçlüydü. İlk düzenli ordu Orhan Bey döneminde kurulmuş, zamanla geliştirilmişti. Ordu, Kapıkulu Askerleri (merkez ordusu) ve Eyalet Askerleri (taşra kuvvetleri) olarak ikiye ayrılırdı.

Önemli: Tımar sistemi sayesinde hazineden para çıkmadan asker yetiştirilir ve boş arazilerde üretim sağlanırdı.

Devşirme sisteminde fethedilen Rumeli topraklarından alınan Hristiyan çocuklar Türk ve Müslüman aileler yanında eğitilirdi. Güçlü olanlar Acemi Ocağı'na, zeki olanlar Enderun'a gönderilirdi.

Osmanlı Devleti'nin yönetim merkezi Divan-ı Hümayun'du. Divan'ın başında sadrazam bulunur, padişah adına devlet işleri görüşülürdü. Vezirler, kazasker, defterdar, nişancı, şeyhülislam ve kaptan-ı derya divan üyeleriydi.

Ahi teşkilatı Osmanlı'nın büyümesinde önemli rol oynamıştır. Ahi Evran tarafından kurulan bu teşkilat, esnaf ve zanaatkârları yetiştirmenin yanında toplumda yardımlaşma ve dayanışmayı da artırırdı.

Osmanlı Fetih Siyaseti - 1

Osmanlı Devleti'nin hızla büyümesinde gaza ve cihad anlayışı büyük önem taşıyordu. Gaza, İslam dinini korumak veya yaymak için yapılan kutsal savaş; cihad ise İslam dinini her yere ulaştırmak için yapılan her türlü çalışmadır.

Osmanlı fetihleri bazı önemli teşkilatlar sayesinde kalıcı olmuştur:

• Abdalân-ı Rum (Dervişler): Askerlerden önce fethedilecek bölgeye gidip halkın gönlünü kazanırdı
• Ahiyân-ı Rum (Ahiler): Ahi Evran'ın kurduğu esnaf teşkilatı, birlik oluşumuna katkı sağlardı
• Baciyân-ı Rum (Kadınlar): Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı tarafından kurulmuş, kültürel ve sosyal katkılar sağlardı
• Gaziyân-ı Rum (Gaziler ve Alpler): Cesur ve yiğit savaşçılardan oluşan teşkilat

Osmanlı'nın istimâlet politikası (hoşgörü) ve millet sistemi sayesinde fethedilen yerlerdeki insanlar devlete bağlı kalmıştır. Farklı din, dil ve kültürlere saygı gösterilirdi.

Dikkat: Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'u fethederek "Fatih" unvanını almış ve Bizans İmparatorluğu'nu tarih sahnesinden silmiştir. İstanbul'un fethi dünya tarihinde Orta Çağ'ı sona erdirmiştir.

Yükselme Dönemi padişahları arasında II. Mehmet $1451-1481$ İstanbul'u fethederek Fatih unvanını almıştır. Ayrıca Karadeniz'i "Türk gölü" haline getirmiştir.

II. Bayezid $1481-1512$ döneminde Karamanoğulları Beyliği'ne son verilmiştir.

Yavuz Sultan Selim $1512-1520$ Çaldıran Savaşı'nı kazanarak Doğu Anadolu'nun güvenliğini sağladı. Mercidabık ve Ridaniye savaşlarını kazanarak Memlüklere son verip halifeliği devraldı.

Kanuni Sultan Süleyman $1520-1566$ döneminde Belgrad ve Rodos fethedildi, Mohaç Meydan Muharebesi kazanıldı. Preveze Deniz Savaşı ile Akdeniz Türk gölü haline geldi. En uzun süre tahtta kalan padişahtır.

Osmanlı Fetih Siyaseti - 2

İstanbul'un fethi, dünya tarihinin dönüm noktalarından biridir. Fatih Sultan Mehmet 1451 yılında tahta çıktığında ilk hedefi İstanbul'u almaktı. Daha önce Yıldırım Beyazid ve II. Murad dönemlerinde kuşatılmış ancak alınamamıştı.

İstanbul'un fethi için hem ekonomik hem siyasi hem de dini nedenler vardı. İstanbul'un ticaret yolları üzerindeki konumu, Anadolu-Rumeli bağlantısının sağlanması ve Hz. Muhammed'in İstanbul'un fethini müjdeleyen hadisi, bu nedenlerin başlıcalarıydı.

Fetih için yapılan hazırlıklar arasında Rumeli Hisarı'nın yapılması, 400 parçalık donanma oluşturulması ve şahi adı verilen büyük topların döktürülmesi vardı. Bizans ise surları tamir ettirmiş ve Haliç'in girişini zincirlerle kapatmıştı.

Önemli Bilgi: Fatih Sultan Mehmet'in yaptırdığı büyük toplar, kale ve surların yıkılabileceğini göstermiş, bu durum Avrupa'da derebeylik sisteminin çöküşünü hızlandırmıştır.

53 gün süren kuşatmanın ardından 29 Mayıs 1453'te İstanbul fethedildi. Bu fetih, Türk tarihi açısından olduğu kadar dünya tarihi açısından da büyük öneme sahipti.

Fethin sonuçları arasında Bizans İmparatorluğu'nun yıkılması, Orta Çağ'ın sona ermesi, Osmanlı'nın İslam dünyasındaki saygınlığının artması sayılabilir. Ayrıca ticaret yollarının Osmanlı'nın eline geçmesi Avrupa'yı yeni yollar aramaya iterek Coğrafi Keşiflerin başlamasına zemin hazırladı.

İstanbul'dan İtalya'ya göç eden bilginler ve sanatçılar, Rönesans Dönemi'nin başlamasına da katkı sağladılar. Bu gelişmeler, Avrupa'nın modern çağa adım atmasında önemli rol oynadı.

Fatih Sultan Mehmet, fethinden sonra İstanbul'u Osmanlı Devleti'nin son başkenti yaptı ve kendisi de "Fatih" unvanını aldı.

Avrupa Gelişiyor Osmanlı Etkileniyor - 1

Coğrafi Keşifler, 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupalıların yeni ticaret yolları ve kıtalar bulması olayıdır. İpek ve Baharat yollarının Müslümanların eline geçmesi, pusulanın kullanılması ve doğunun zenginliklerine ulaşma isteği bu keşiflerin temel nedenleriydi.

Bartelmi Diyaz Ümit Burnu'nu, Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko dö Gama Hint Deniz Yolu'nu keşfetti. Macellan dünya çevresinde dolaşarak dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtladı.

Coğrafi Keşifler sonucunda Akdeniz limanları önemini kaybetti, bu durum Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi. Yeni keşfedilen yerlerdeki değerli madenler Avrupa'ya taşındı ve zengin bir "Burjuva" sınıfı ortaya çıktı. Bu gelişmeler Rönesans'ın doğmasına zemin hazırladı.

İyi Bilgi: Coğrafi Keşifler sonucunda Macellan'ın dünyayı dolaşması, dünyanın düz olduğunu savunan kiliseye olan güveni azalttı.

Rönesans (Yeniden Doğuş), 14. yüzyılda İtalya'da başlayıp tüm Avrupa'ya yayılan edebiyat, bilim ve sanat alanındaki gelişmeleri kapsar. İtalya'nın önemli ticaret yolları üzerinde bulunması, antik kültürlere ait eserlerin varlığı ve İslam kültürünün etkisi, Rönesans'ın İtalya'da başlamasının nedenleridir.

Leonardo Da Vinci'nin Mona Lisa tablosu, Michelangelo'nun Musa Heykeli ve Shakespeare'in Romeo ve Juliet oyunu Rönesans'ın önemli eserleridir.

Rönesans sonucunda Avrupa'da skolastik (kilise merkezli) düşünceden özgür ve bilimsel düşünceye geçildi. Kilisenin sanat ve bilim üzerindeki baskısı azaldı. Ayrıca insani değerlerin önem kazanmasıyla Hümanizm kavramı ortaya çıktı.

Avrupa Gelişiyor Osmanlı Etkileniyor - 2

Reform hareketi, 16. yüzyılda Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketidir. Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılan bu hareket, kilisenin bozulması ve endüljans (para karşılığı günah affı) gibi uygulamalara tepki olarak ortaya çıktı.

Reform sonucunda Protestanlık ve Kalvenizm gibi yeni mezhepler doğdu. Kilisenin elindeki topraklar halka dağıtıldı, eğitim sistemi laikleştirildi. Dini engeller kalkınca bilimsel ve özgür düşüncenin önü açıldı.

Aydınlanma Çağı, Rönesans ve Reform'un etkisiyle 17. ve 18. yüzyıllarda bilim, sanat ve felsefe alanında yaşanan gelişmelerdir. Bu dönemde akıl üstünlüğüne, bilimsel araştırmaya ve deney-gözleme değer verildi. Newton, Galileo, Descartes gibi bilim insanları önemli çalışmalar yaptı.

Sınav Notu: Fransız İhtilali'nin en önemli sonucu milliyetçilik akımının yayılması ve çok uluslu imparatorlukları olumsuz etkilemesidir. Osmanlı da bundan olumsuz etkilendi.

Fransız İhtilali (1789), Fransa'daki mutlak monarşiyi yıkarak cumhuriyet yönetimine geçilmesine neden olan önemli bir olaydır. İhtilal sonucunda Yeni Çağ sona erdi, Yakın Çağ başladı. Özgürlük, eşitlik, adalet ve milliyetçilik gibi kavramlar tüm dünyaya yayıldı.

Fransız İhtilali, Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi. Milliyetçilik akımı yüzünden birçok azınlık bağımsızlık istedi. Ancak olumlu etkilerle Tanzimat ve Islahat Fermanları ilan edildi, 1876'da ilk anayasa olan Kanun-ı Esasi yayımlandı.

Sanayi İnkılabı, 18. yüzyıl sonlarında İngiltere'de başlayan, buhar gücüne dayalı makinelerin kullanılmasıyla üretimde yaşanan devrimdir. Üretimde makine gücü insan gücünün yerini aldı, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş oldu. Ham madde ve pazar ihtiyacı devletler arası rekabeti arttırarak iki dünya savaşına zemin hazırladı.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - 1

Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren çağın gerisinde kalmamak için ıslahatlar (düzeltmeler) yapmaya başladı. Bu dönemde hazırlanan Koçibey Risalesi, Osmanlı'daki sorunları ortaya koymuş ve çözüm önerileri sunmuştur.

Lale Devri $1718-1730$, Osmanlı'nın ilk defa Batı'yı örnek alarak yenilikler yaptığı dönemdir. III. Ahmet döneminde Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın sadrazamlığında gerçekleşti.

Lale Devri'nde Avrupa başkentlerine ilk geçici elçilikler açıldı, çiçek aşısı uygulandı ve İtfaiye Teşkilatı kuruldu. Ayrıca Said Efendi ve İbrahim Müteferrika ilk Osmanlı matbaasını açarak Vankulu Lugatı'nı bastılar. İlk kağıt ve kumaş fabrikaları da bu dönemde açıldı.

Bilgi Notu: İbrahim Müteferrika ve Said Efendi'nin kurduğu matbaa, bilgi ve düşüncelerin daha hızlı yayılmasını sağlayarak Osmanlı'nın aydınlanmasına katkıda bulunmuştur.

III. Selim dönemi (Nizam-ı Cedid), Osmanlı'da köklü yenilikler yapılan ilk dönemdir. Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler açıldı, Nizam-ı Cedid adıyla modern bir ordu kuruldu ve Fransızca resmi yabancı dil olarak kabul edildi.

II. Mahmud döneminde ise çok önemli ıslahatlar yapıldı. İlk olarak 1808'de Sened-i İttifak imzalanarak padişah ilk kez yönettiği insanlara tavizler verdi. Daha sonra yönetimde Divan-ı Hümayun kaldırılıp yerine Nazırlıklar (Bakanlıklar) kuruldu.

II. Mahmud eğitim alanında ilköğretimi zorunlu hale getirdi, çok sayıda rüştiye (ortaokul) açtı ve ilk defa Avrupa'ya öğrenci gönderdi. İlk Türkçe resmi gazete olan Takvim-i Vekayi'yi çıkardı.

Askeri alanda 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp (Vaka-i Hayriye) yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye'yi kurdu. Ekonomide ise yerli malı kullanımını teşvik etti ve Müslüman tüccarlara vergi indirimleri yaptı.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - 2

Tanzimat Dönemi, Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Fermanı'nın ilanı (1839) ile başlayıp I. Meşrutiyet'in ilanına (1876) kadar süren, birçok alanda geniş kapsamlı ıslahatların yapıldığı dönemdir.

Tanzimat Fermanı, 3 Kasım 1839'da Gülhane Parkı'nda okunduğu için "Gülhane Hattı Hümayunu" olarak da bilinir. Bu fermanın temel maddeleri arasında can, mal, namus güvenliği, herkesin kanun önünde eşit olması ve gelirine göre vergi ödemesi gibi haklar vardır.

1856 yılında ilan edilen Islahat Fermanı ise özellikle azınlıklara veya gayrimüslimlere yeni haklar tanıyarak devlete bağlılıklarını artırmayı amaçlamıştır.

Bilgi: Tanzimat Dönemi'nde iletişim, ulaşım, ekonomi ve eğitim alanlarındaki yenilikler, Osmanlı'nın modernleşme sürecini hızlandırmıştır.

Tanzimat Dönemi'nde iletişim ve haberleşme alanında Posta Nezareti kuruldu ve ilk telgraf hattı açıldı. Ulaşım alanında ilk buharlı gemi satın alındı, İzmir-Aydın arasına ilk demiryolu inşa edildi ve İstanbul'u Avrupa'ya bağlayan demiryolu hattı açıldı.

Ekonomi alanında Mithat Paşa tarafından Memleket Sandıkları oluşturuldu, daha sonra bu sandıklar Ziraat Bankası'na dönüştürüldü. Eğitim alanında ise Darüşşafaka Cemiyeti ve Mekteb-i Sultani (Galatasaray Lisesi) açıldı.

Bu ıslahatların çoğu Osmanlı Devleti'ni çağın gerekliliklerine uygun hale getirmeyi ve Batı dünyasının gerisinde kalmamayı amaçlıyordu. Yapılan yenilikler sayesinde devlet yapısı modernleşmeye başladı ve yeni kurumlar ortaya çıktı.

Osmanlı'dan Kalan Mirasımız

Osmanlı Devleti, yaklaşık 600 yıl üç kıtada hüküm sürmüş ve zengin bir kültürel miras bırakmıştır. Bu miras hakkında birçok seyyah (gezgin) gözlemlerini yazarak bizlere aktarmıştır.

Osmanlı'da en ünlü seyyah Evliya Çelebi'dir. Yazdığı Seyahatname ile Osmanlı coğrafyasındaki birçok yerin tarihi, kültürü ve yaşamı hakkında değerli bilgiler sunmuştur. Bu eser günümüzde bile pek çok yerin geçmişi hakkında kaynak olarak kullanılmaktadır.

Seyyahlar Osmanlı toplumunda konukseverlik, gelenek-görenekler, hayvan sevgisi, dini bayramlar, büyüklere saygı ve temizliğe verilen önem gibi konuları sıkça kaleme almışlardır.

Unutma: Zimem defteri uygulaması, Osmanlı toplumundaki yardımlaşma ve dayanışmanın en güzel örneklerindendir. Zenginler, borçluların kimler olduğunu bilmeden onların borçlarını öderdi.

Osmanlı sanatında mimari eserler ön plana çıkmıştır. Cami, medrese, han, hamam ve çeşme gibi yapılar en güzel sanat örnekleriyle bezenmiştir. Türk-İslam sanatının önemli dallarından bazıları şunlardır:

Çini sanatı: Toprağın pişirilerek şekillendirilmesiyle oluşturulan, mimari eserlerin süslenmesinde kullanılan bir el sanatıdır.

Ebru sanatı: Özel boyalar ve at kılından fırçalarla suyun üzerine şekiller çizilerek yapılan süsleme sanatıdır.

Hat sanatı: Güzel yazı yazma sanatıdır. Bu sanatı yapanlara Hattat denir.

Halıcılık: Türklere ait en önemli el sanatlarından biridir. Türk halıları Avrupalı ressamların tablolarında bile yer almıştır.

Bunların yanı sıra Türk Kahvesi de 16. yüzyılda Yemen'den gelen kahvenin Türkler tarafından özel bir pişirme yöntemiyle hazırlanmasıyla ortaya çıkmış, dünyaca tanınan bir kültür öğesidir.