6. Sınıf Sosyal Bilgiler: Kültür ve Miras Konu Özeti

Türklerin Anayurdu Orta Asya

Türklerin ilk anayurdu Orta Asya yani Türkistan'dır. Burası doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, güneyde Hindukuş ve Karanlık Dağları, kuzeyde ise Altay Dağları ve Sibirya'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyadır.

Orta Asya'da sert karasal iklim ve geniş bozkırlar vardı. Bu coğrafi özellikler nedeniyle Türkler konargöçer bir yaşam sürdüler. Yazın suyu ve otlağı bol olan yaylaklarda, kışın ise daha elverişli kışlaklarda yaşarlardı. Hayvancılık en önemli geçim kaynağıydı ve Türkler atı evcilleştiren ilk milletlerdendi.

Tarihte kurulan ilk Türk devleti Büyük Hun Devleti'dir (MÖ 220-MS 216). Kurucusu Teoman, en önemli hükümdarı ise Mete Han'dır. Mete Han orduyu kolay yönetmek için "Onluk Sistemi"ni getirmiş ve devlete en parlak dönemini yaşatmıştır.

Biliyor muydun? Mete Han'ın tahta çıkış tarihi (MÖ 209) Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş tarihi olarak kabul edilir!

Hunlar, Çinlilerle İpek Yolu'na hakim olmak için mücadele ettiler. Çinliler, Türk saldırılarına karşı Çin Seddi'ni inşa ettiler. Hunlar zamanla taht kavgaları sonucu Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı ve sonunda yıkıldı.

Kavimler Göçü ve İlk Türk Devletleri

Çin baskısından dolayı Orta Asya'daki Türkler 375 yılında batıya doğru göç etmeye başladılar. Önlerindeki kavimleri de harekete geçirerek büyük bir göç dalgası yarattılar. Bu olay Kavimler Göçü olarak adlandırıldı.

Kavimler Göçü sonucunda İlk Çağ kapandı ve Orta Çağ başladı. Kavimlerin kaynaşmasıyla günümüz Avrupa milletleri ortaya çıktı. Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı ve feodalite sistemi doğdu. Göç sonrası Avrupa Hun Devleti Balamir önderliğinde Macaristan'da kuruldu. En önemli hükümdarı Atilla'dır.

Kök Türk Devleti, Türk adıyla kurulan ilk devlettir $552-630$. Kurucusu Bumin Kağan'dır. Ergenekon ve Bozkurt Destanı Köktürklere aittir. 50 yıl Çin esaretinde kalan Türkler, Kürşat'ın ayaklanmasıyla bağımsızlık duygularını tazelediler.

II. Kök Türk Devleti'ni $682-745$ Kutluk Kağan kurdu. En önemli hükümdarı Bilge Kağan'dır. Bu dönemde Türk tarihinin ilk yazılı eserleri olan Orhun Yazıtları dikilmiştir.

Önemli! Kök Türk Devleti'ni, Karluklar, Basmiller ve Uygurların birleşmesiyle yıkıldı.

Orhun Yazıtları ve Uygurlular

Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleridir. 38 harfli Kök Türk alfabesiyle yazılmış olan bu anıtlar, Bilge Kağan, Kültiğin ve Tonyukuk adına dikilmiştir. Günümüzde Moğolistan sınırları içerisinde bulunurlar.

Yazıtlarda Türklerin siyasi ve sosyal yaşamları, bağımsızlık mücadeleleri ve yönetim anlayışları anlatılmıştır. Ayrıca devlet adamları ile halkın görevleri, vatan sevgisi, yaşam tarzları ve sanat anlayışlarından bahsedilmiştir.

Uygur Devleti $745-840$, yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Başkenti Karabalgasun'dur. Kurucusu Bilge Kül Kağan, en önemli hükümdarı ise Moyençor'dur. Böğü Kağan zamanında Maniheizm dinini benimsediler.

Maniheizm dini et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için Uygurlar savaşçılık özelliklerini kaybettiler. Ancak yerleşik hayata geçerek tarımla uğraştılar, saray ve tapınaklar yaptılar. Çinlilerden kağıt ve matbaayı öğrenerek 18 harfli Uygur alfabesini kullandılar.

Kültür Notu: Uygurlar minyatür (resim) sanatında çok ilerlemiş, Türeyiş ve Göç destanlarını yaratmışlardır.

İlk Türk devletlerinde hükümdarlar Han, Hakan, Kağan gibi unvanlar kullanırdı. Kut inancı gereği yönetme yetkisinin Göktanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Kurultay (Toy) devlet işlerinin görüşüldüğü meclisti ve hükümdar olmadığında hatun (eş) yönetirdi.

İlk Türk Devletlerinde Kültür ve İslamiyet'in Doğuşu

Turan Taktiği (Hilal Taktiği), savaşlarda kullanılan bir yöntemdi. Ordu üç kısma ayrılır, merkezdeki birlikler kaçar gibi yaparak düşmanı içeri çeker, sonra sağ ve sol kısımlar düşmanı çember içine alırdı. Bu taktikle az sayıda askerle çok sayıda düşman mağlup edilebilirdi.

Türklerin temel geçim kaynağı hayvancılıktı. Konargöçer yaşayıp çadırlarda (otağ) yaşarlardı. Türklerde tek eşlilik vardı ve kadınlar hem devlet yönetiminde hem sosyal hayatta önemliydi. Sınıf farklılığı ve kölelik yoktu, sosyal devlet anlayışı hakimdi. On İki Hayvanlı Türk Takvimi'ni kullanırlardı.

İslamiyet öncesi Arabistan'da siyasi birlik yoktu. Kabileler halinde yaşayan halk arasında kız çocuklarına ve kadınlara değer verilmezdi. Putperestlik yaygındı. Tarım ve ticaretle uğraşanlara "hadari", göçebe yaşayanlara "bedevi" denirdi.

Hz. Muhammed (s.a.v.) 571'de Mekke'de doğdu. Güvenilir olduğu için "Muhammed-ül Emin" olarak anılırdı. 610 yılında Hira Mağarası'nda ilk vahiy geldi. İlk Müslümanlar Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd ve Hz. Ebubekir'dir.

İlginç Bilgi: Mekkeli Müslümanların Medine'ye göçüne "hicret", göç edenlere "muhacir", onlara yardım eden Medinelilere ise "ensar" denir.

Hz. Muhammed Dönemi ve Dört Halife

Hicret sonucunda İslamiyet hızla yayıldı, Medine'de İslam Devleti kuruldu ve Hicri takvimin başlangıcı kabul edildi. Hz. Muhammed, Müslüman, Yahudi ve Medineli putperestleri bir araya getirerek adalet ve ahlak temelli Medine Sözleşmesi'ni yaptı.

Bedir Savaşı'nda (624) Müslümanlar kazandı ve esir olan Mekkeli müşriklerden okuma-yazma bilenler, 10 Müslümana öğretmek şartıyla serbest bırakıldı. Uhud Savaşı'nda (625) okçuların yerlerini terk etmesiyle Müslümanlar kaybetti. Hendek Savaşı'nda (627) şehrin etrafına hendekler kazılarak Müslümanlar kazandı.

Hudeybiye Antlaşması ile Mekkeliler Müslümanları resmen tanıdı. Mekke'nin Fethi (630) ile Kabe putlardan temizlendi. Hz. Muhammed (s.a.v.) son haccında Veda Hutbesi'ni okuyarak cahiliye adetlerini kaldırdığını söyledi ve 632 yılında vefat etti.

Dört Halife Döneminde halifeler seçimle belirlendiği için "Cumhuriyet Dönemi" de denilmektedir. Sırasıyla dört halife: Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'dir.

Önemli Not: Dört Halife Dönemi'nde her halife İslamiyet'in yayılması için çalıştı ve devlet yapısını geliştirdi.

Emeviler ve Abbasiler

Hz. Ebubekir döneminde $632-634$ Kur'an-ı Kerim ilk kez kitap haline getirildi. Hz. Ömer döneminde $634-644$ adaletli yönetim ön plana çıktı, divan teşkilatı kuruldu, hicri takvim hazırlandı ve düzenli bir ordu kuruldu. Hz. Osman döneminde $644-656$ Kur'an-ı Kerim çoğaltıldı ve ilk İslam donanması hazırlandı. Hz. Ali döneminde $656-661$ iç karışıklıklar devam etti, Cemel ve Sıffin Savaşları yapıldı.

Emevi Devleti $661-750$ Muaviye tarafından kuruldu ve merkezi Şam'a taşındı. İspanya, Cezayir ve Fas'ın alınmasıyla İslamiyet yayıldı. İlk İslam parası basıldı ve Arapça resmi dil oldu. Ancak Arap milliyetçiliği yaparak diğer Müslümanlara "Mevali" (azatlı köle) olarak davrandılar. Bu durum Türklerin İslamiyet'i uzun süre kabul etmemesine neden oldu.

Emevilerin yıkılmasından sonra kaçan bir Emevi ailesinin İspanya'da kurduğu Endülüs Emevi Devleti, bilim ve sanatta çok ilerledi. Abbasi Devleti $750-1258$ döneminde ise Bağdat bilim ve kültür merkezi haline geldi. Beytül Hikme adında üniversite açıldı ve Arap milliyetçiliği politikası bırakıldı.

Bilgi Notu: Türkler İslamiyet'le ilk olarak Hz. Ömer döneminde tanıştılar, ancak Emevilerin uyguladığı Mevali politikası nedeniyle uzun süre İslamiyet'i kabul etmediler.

Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Müslüman Türk Devletleri

Türkler, Abbasilerin adil ve eşit politikası sayesinde İslamiyet'e ilgi duymaya başladı. İslamiyet'teki Allah inancı Türklerdeki Gök Tanrı inancına, cennet-cehennem anlayışı ölümden sonraki yaşam inancına, cihat anlayışı ise cihana hakim olma düşüncesine benziyordu.

Talas Savaşı (751) Abbasiler ve Çinliler arasında gerçekleşti. Türklerin yardımıyla Abbasiler kazandı, böylece Orta Asya'daki Çin tehlikesi kalktı ve İslamiyet yayılmaya başladı. Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra göçebe yaşamdan yerleşik hayata geçtiler, dil ve sanatta yeni çalışmalar ortaya koydular.

Karahanlılar $840-1212$, Orta Asya'da kurulan ilk Türk-İslam devletidir. Saltuk Buğra Han zamanında İslamiyet devletin resmi dini oldu. Resmi dilleri Türkçeydi ve eserlerini Türkçe yazdılar. Türk-İslam tarihindeki ilk medrese, ilk vakıf ve ilk posta teşkilatını kurdular. Ticaretin gelişmesi için ribat (kervansaray) ve bimarhane (hastane) inşa ettiler.

Önemli: Karahanlılar döneminde, Türk-İslam edebiyatının ilk eserleri olan Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atebetül Hakayık ve Divan-ı Hikmet yazıldı.

Gazneliler ve İlk Türk-İslam Eserleri

Gazneliler $969-1187$, Alp Tigin tarafından Afganistan'daki Gazne şehrinde kuruldu. En önemli hükümdarı Gazneli Mahmut, Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'in yayılmasını sağladı. Abbasi halifesini Büveyhoğulları'nın baskısından kurtardığı için "Sultan" unvanını aldı, böylece Türk tarihinde bu unvanı kullanan ilk hükümdar oldu.

Gazneliler bilim ve sanata çok önem verdiler. Gazne Sarayı'nda 400'den fazla bilim ve sanat adamı yaşadı. Gazneli Mahmut, ünlü bilim insanı Biruni için "Sarayımızın en kıymetli hazinesi" demiştir. Gazneliler, 1040'ta Büyük Selçuklu Devleti ile yaptıkları Dandanakan Savaşı'nı kaybedince yıkılma sürecine girdiler.

Bu dönemde Türk-İslam edebiyatının ilk eserleri yazıldı:

Divanü Lügati't-Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılan Arapça-Türkçe sözlüktür. Türk dilinin zenginliğini göstermek ve Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır.

Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip tarafından yazılan ve "mutluluk veren bilgi" anlamına gelen eser, hükümdarlara devlet yönetimiyle ilgili öğütler verir.

İlgi Çekici Bilgi: Divan-ı Hikmet, Hoca Ahmet Yesevi tarafından İslamiyet'i Türklere öğretmek için yazılmıştır. Atebetül Hakayık ise Edip Ahmet Yükneki'nin şiirlerle ahlaki öğütler verdiği kitaptır.

Anadolu'ya Yerleşme ve Büyük Selçuklular

Türkler Anadolu'yu verimli toprakları, uygun iklimi, su ve maden kaynakları, ticaret ve göç yolları üzerinde bulunması ve savunmaya elverişli coğrafyası nedeniyle yerleşim yeri olarak seçtiler.

Büyük Selçuklu Devleti $1040-1157$ Oğuzların Kınık boyuna mensuptur. Selçuk Bey'in torunları Tuğrul Bey ve Çağrı Bey tarafından kuruldu. Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları tehlikesinden koruduğu için Tuğrul Bey'e "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" unvanı verildi. 1048'de Bizans ordusu ile yapılan Pasinler Savaşı'nı kazandılar.

Tuğrul Bey'den sonra tahta geçen Sultan Alparslan, Bizans'ın doğudaki en güçlü kalesi olan Ani Kalesi'ni ele geçirdi (1064). 26 Ağustos 1071'de Muş'un Malazgirt Ovası'nda Bizans İmparatoru Romen Diyojen ile karşı karşıya geldi.

Malazgirt Savaşı'nda Hilal (Turan) taktiği uygulandı. Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek Türklerinin Selçuklu tarafına geçmesi savaşın kazanılmasında etkili oldu. Bu zafer sonucunda Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Türkiye tarihi başladı.

Önemli Sonuç: Malazgirt Savaşı'ndan sonra Bizans Devleti'nin Anadolu üzerindeki otoritesi zayıfladı. Bizans, Avrupa'dan yardım isteyince Haçlı Seferleri başladı. Anadolu'da Çaka Beyliği, Saltuklular, Mengücekliler, Danişmentliler ve Artuklular gibi ilk Türk beylikleri kuruldu.

Nizamülmülk ve Anadolu'daki İlk Türk Beylikleri

Nizamülmülk, Selçuklu sultanları Alparslan ve Melikşah döneminde vezirlik yapmış, 11. yüzyılın ikinci yarısında kendi adını taşıyan Nizamiye Medreseleri'ni kurmuştur. Devlet yönetimiyle ilgili öğütler içeren "Siyasetname" adlı eseri yazmıştır.

Danişmentliler $1080-1178$, Danişment Ahmet Gazi tarafından Sivas, Tokat, Kayseri, Amasya, Malatya ve çevresinde kurulmuştur. Anadolu'daki ilk Türk beylikleri içinde en güçlüsü olup Haçlılara karşı mücadele etmişlerdir. Tokat Niksar'daki Yağbasan Medresesi, Anadolu'daki ilk medresedir.

Mengücekliler $1080-1228$, Mengücek Gazi tarafından Erzincan ve çevresinde kuruldu. En önemli eserleri Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası'dır. Bu eser 1985'te UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınmıştır ve Anadolu'daki ilk külliyedir.

Artuklular $1102-1409$, Artuk Bey ve oğulları tarafından Güneydoğu Anadolu'da kurulmuştur. Malabadi Köprüsü, Mardin Hatuniye Medresesi ve Diyarbakır Ulu Camii önemli eserleridir. Anadolu'daki en uzun ömürlü beylik olmuştur.

İlginç Not: Çaka Beyliği $1081-1093$ denizcilikle uğraşan ilk Türk beyliğidir ve Çaka Bey ilk Türk denizcisidir. Saltukular $1072-1202$ ise Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir.