6. Sınıf Sosyal Bilgiler 6. Ünite Konu Özeti ve Örnekler

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE YÖNETİM BİÇİMLERİ

Tarih boyunca insanlar farklı şekillerde yönetilmiştir. Devlet, insanların bir arada yaşaması için kurallar koyan ve onları koruyan en büyük örgüttür.

Dünyadaki başlıca yönetim biçimlerini tanıyalım:

Monarşi, yönetme gücünün tek kişide (kral, padişah, sultan) olduğu sistemdir. Bu kişi yasaları yapar, vergi toplar ve savaş kararı verir. Yönetim hakkı genellikle babadan oğula geçer.

Teokrasi, din kurallarına göre yönetilen devlet sistemidir. Din adamları ülkeyi Tanrı adına yönetir ve kararları tartışılamaz. Günümüzde Vatikan teokratik bir devlettir.

Oligarşi, küçük bir grubun (soylular, zenginler, askerler) ülkeyi yönettiği sistemdir.

Cumhuriyet ise egemenliğin millete ait olduğu yönetim şeklidir. Yöneticiler seçimle göreve gelir, vatandaşlar kanun önünde eşittir ve haklar anayasa ile korunur.

Biliyor musun? Türkiye'de 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve böylece egemenlik padişahtan alınıp millete verildi.

DEMOKRASİNİN TEMEL İLKELERİ

Demokrasi, halkın kendi kendini yönettiği bir sistemdir. Bunun için bazı önemli ilkeler vardır:

Millî Egemenlik ilkesiyle halk, yönetme hakkını seçtiği milletvekilleri aracılığıyla kullanır.

Özgürlük sayesinde insanlar başkalarına zarar vermeden istediklerini düşünebilir ve yapabilirler.

Eşitlik ilkesi, dini, ekonomik gücü, cinsiyeti veya ırkı ne olursa olsun herkesin yasa önünde eşit olmasını sağlar.

İnsan Haklarına Saygı ilkesiyle temel haklar anayasa ile güvence altına alınır.

Katılımcılık, vatandaşların seçimler ve sivil toplum kuruluşları aracılığıyla yönetime katılmalarını sağlar.

Hukukun Üstünlüğü ilkesi, herkesin (yönetenler dahil) kurallara uyması gerektiğini belirtir.

Çoğulculuk sayesinde farklı görüşler farklı siyasi partilerle temsil edilir.

Unutma! Demokratik bir ülkede görüşünü özgürce söyleyebilir, seçimlerde oy kullanabilirsin. Bu haklar anayasa ile güvence altındadır.

DEMOKRATİK DEVLET VE ORGANLARI

Türkiye Cumhuriyeti üç temel güç ile yönetilir. Bu güçlerin ayrı olmasına "kuvvetler ayrılığı" denir.

Yasama yetkisi TBMM'ye aittir. Meclis, kanunları yapar, değiştirir veya yürürlükten kaldırır. Ayrıca para basılmasına, savaş ilanına karar verir ve hükümeti denetler.

Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'na aittir. Cumhurbaşkanı devletin başıdır, kanunları uygular, bakanları atar ve görevlerine son verir, uluslararası anlaşmaları onaylar.

Yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelere aittir. Mahkemeler, anlaşmazlıkları çözer ve yasalara uymayanları cezalandırır. En üst mahkeme Anayasa Mahkemesi'dir.

Demokratik devletlerde kuvvetler ayrılığı ilkesi uygulanır. Bu ilkeyle yasama, yürütme ve yargı organları birbirlerini dengeler ve denetler. Böylece hiçbir güç tek başına baskıcı olamaz.

Unutma! Kuvvetler ayrılığı, organlar arasında bir üstünlük sıralaması değil, görev dağılımıdır. Her kurum gücünü anayasa ve kanunlardan alır.

KARAR ALMA SÜRECİNDE BEN DE VARIM

Demokraside vatandaşların yönetime katılması çok önemlidir. Her vatandaş, ülkenin yönetiminde söz sahibi olabilir ve kararları etkileyebilir.

Yönetimin karar alma sürecini etkileyen dört önemli unsur vardır:

Siyasi Partiler, farklı görüşlere sahip insanların bir araya gelerek oluşturduğu örgütlerdir. Partiler seçimlere katılarak ülke yönetimine gelmeyi amaçlar. Seçimleri kazanan parti ya da partiler "iktidar partisi", diğerleri ise "muhalefet partisi" olur. İstediğin partinin çalışmalarına katılabilirsin!

Sivil Toplum Kuruluşları, toplum yararına çalışan, gönüllü kişilerden oluşan örgütlerdir. Bu kuruluşlar bir soruna çözüm bulmak veya çalışanların haklarını korumak için çalışır ve kamuoyu oluşturur. Dernekler, vakıflar ve sendikalar sivil toplum kuruluşlarıdır.

Medya, haberleri, bilgileri ve fikirleri geniş kitlelere ulaştıran araçlardır. Gazeteler, televizyonlar, radyolar ve internet siteleri sorunlarımızı yöneticilere iletmemizi sağlar.

Bireyler (Kamuoyu), seçimlerde oy kullanarak yöneticileri belirler. Eğer yöneticilerin çalışmalarından memnunsa bir sonraki seçimde onları tekrar seçebilir, memnun değilse başka adaylara oy verebilir.

Harekete geç! Sen de okulunda öğrenci temsilcisi seçimlerine katılarak demokrasinin nasıl işlediğini öğrenebilirsin.

DEMOKRASİ HER YERDE

Demokrasi sadece bir yönetim biçimi değil, aynı zamanda bir yaşam tarzıdır. Eşitlik ve özgürlük üzerine kurulur ve hayatımızın her alanında vardır.

Demokrasi ailede başlar. Aile içinde herkesin fikri dinlenir ve kararlar birlikte alınır. Örneğin, tatile nereye gidileceğine tüm aile üyeleri birlikte karar verebilir.

Demokrasi okulda devam eder. Sınıf başkanını ve okul temsilcisini seçerek, okul kulüplerine katılarak demokrasiyi yaşayabilirsin. Öğretmenler de senin fikirlerini alarak sınıf kurallarını belirleyebilir.

Toplumsal yaşamın her alanında demokrasi vardır. İş yerlerinde, derneklerde, mahallelerde insanlar fikirlerini söyler ve kararlara katılır.

15 Temmuz 2016'da yaşanan darbe girişimi, demokrasimize yapılmış bir saldırıydı. Ancak milletimiz demokrasisine sahip çıktı ve bu hain girişimi engelledi. Ömer Halisdemir gibi kahramanlar, demokrasi için canlarını feda etti.

Düşün! Demokrasinin olmadığı bir ülkede yaşasaydın, hayatın nasıl olurdu? Fikirlerini özgürce söyleyebilir miydin?

HAKLARIMIZ VE SORUMLULUKLARIMIZ GÜVENCEDE

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının hak ve sorumlulukları anayasa ile güvence altına alınmıştır. Bu haklar ve sorumluluklar üç başlıkta toplanır:

Kişi Hak ve Hürriyetleri: Yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı ve haberleşme hürriyeti gibi hakları kapsar. Bu haklar, her insanın doğuştan sahip olduğu temel haklardır.

Sosyal ve Ekonomik Haklar: Eğitim-öğretim hakkı, çalışma hakkı, sendika kurma hakkı, sağlık hizmetleri alma ve çevrenin korunması gibi haklardır. Bu haklar, insanların toplum içinde daha iyi yaşamasını sağlar.

Siyasi Hak ve Ödevler: Türk vatandaşlığı hakkı, seçme-seçilme hakkı, siyasi parti kurma hakkı, kamu hizmetine girme hakkı ve vatan hizmeti gibi hak ve sorumlulukları içerir. Bu haklar, vatandaşların ülke yönetimine katılmasını sağlar.

Devlet, savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hal gibi durumlarda bazı hakları geçici olarak sınırlandırabilir. Örneğin, salgın hastalık durumunda sokağa çıkma yasağı uygulanabilir.

Bilgi! Haklarını bilmek seni güçlü yapar. Eğer hakkın ihlal edilirse, dilekçe yazma hakkını kullanarak yetkililere başvurabilirsin.

DÜNDEN BUGÜNE TÜRK KADINI

Türk tarihinde kadın her zaman önemli bir yere sahip olmuştur. Orta Asya'dan Anadolu'ya kadar uzanan geniş coğrafyada Türk kadınının toplumsal rolü dikkat çekicidir.

Orta Asya Türk devletlerinde, hatun (hakan eşi) devlet yönetiminde söz sahibiydi. Yabancı elçileri hakanla birlikte kabul eder, önemli törenlere ve toplantılara katılırdı. Gerektiğinde "Türkan" unvanıyla devleti yönetebilir, hatta savaş zamanında orduda görev alabilirdi.

İslamiyet'in kabulünden sonra Türk kadını, Bacıyan-ı Rum (Anadolu Kadınlar Birliği) gibi örgütlerle toplumsal alanda varlığını sürdürdü. Osmanlı döneminde kadınlar hayır işleriyle uğraştı, cami, hastane ve aşevleri yaptırdı.

Millî Mücadele yıllarında Türk kadını, hem evini geçindirdi hem de cephane taşıyarak, sağlık hizmetleri vererek savaşa destek oldu. Gördesli Makbule ve Teğmen Fatma Hanım gibi kadınlar cephede görev aldı.

Cumhuriyet döneminde Atatürk, kadınlara birçok hak tanıdı. 1926'da Türk Medeni Kanunu'yla sosyal ve ekonomik haklar, 1930'da belediye seçimlerine katılma hakkı, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi.

Gurur duy! Türkiye, kadınlara seçme ve seçilme hakkı veren ilk ülkelerden biridir. Birçok Avrupa ülkesinden önce Türk kadınları bu hakka sahip oldu.

KADINLARIN BAŞARILARI VE POZİTİF AYRIMCILIK

Türkiye'de birçok kadın, farklı alanlarda ilklere imza atmıştır. Bu kadınlardan bazıları:

• Süreyya Ağaoğlu: Türkiye'nin ilk kadın avukatı
• Sabiha Gökçen: Türkiye'nin ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu
• Dr. Safiye Ali: Türkiye'nin ilk kadın doktoru
• Türkan Akyol: İlk kadın bakan
• Tansu Çiller: İlk kadın başbakan

Günümüzde kadınlar istedikleri her mesleği yapabilmektedir. Şirketlerde yönetici, okullarda öğretmen, belediye otobüslerinde şoför olarak çalışabilirler.

Toplumda bazı kişilere (kadınlar, çocuklar, engelliler) ayrıcalık tanımaya "pozitif ayrımcılık" denir. Örneğin, engellilerin özel asansör kullanabilmesi, kadınların doğum izni alabilmesi veya erkeklerden daha erken emekli olabilmesi pozitif ayrımcılık uygulamalarıdır.

Kadınlara yönelik diğer pozitif ayrımcılık örnekleri şunlardır:

• Doğumdan önce ve sonra ücretsiz izin hakkı
• Çocukları 6 yaşına girene kadar yarı zamanlı çalışma hakkı
• Toplu taşımada erkek yolcuların kadın yolculara yer vermesi

Bilgi! Alo 183 çağrı merkezi; aile, kadın, çocuk, engelli, yaşlı, şehit yakınları ve gazilere yönelik hizmetler hakkında bilgilendirme yapan ve onları koruyan bir hattır.