6. Sınıf Sosyal Bilgiler

6. Sınıf Sosyal Bilgiler dersinde, toplumu, kültürü ve Türk tarihini yakından tanıyacağız. İlk iki ünite olan "Birey ve Toplum" ve "Kültür ve Miras" ünitelerinde, rollerimizden tarihimize kadar birçok konuyu öğreneceğiz.

Bu notlarda önce toplumda sahip olduğumuz rolleri, kültürümüzün önemini, önyargıları kırmanın yollarını ve sorunlarımızın çözümünü göreceğiz. Ardından Orta Asya'daki ilk Türk devletlerini ve medeniyetini tanıyacağız.

Değişen Rollerim

Hayatında hiç düşündün mü? Evde, okulda ve arkadaş çevrende farklı görevlerin var! İşte bunlara rol diyoruz. Bir işte üstüne düşen göreve rol denir.

Rollerimizin bazıları doğuştan geliyor. Evlat, kardeş, torun, yeğen olmak gibi. Bu rolleri seçemeyiz, doğduğumuz anda kazanırız.

Bazı rollerimizi ise sonradan kazanırız. Sınıf başkanı, takım kaptanı, solist gibi roller seçimlerimiz ve yeteneklerimizle elde ettiğimiz rollerdir.

Rollerimiz bulunduğumuz ortama göre değişir. Örneğin, 12 yaşındaki Yusuf aile içinde evlat ve kardeş, okulda öğrenci, sınıfta başkan, markette müşteri olabilir.

Biliyor musun? Rollerimiz bize haklar ve sorumluluklar verir. Örneğin, öğrenci olarak okul imkanlarından yararlanma hakkın var. Ama aynı zamanda okul kurallarına uyma sorumluluğun da var!

Eğitimini tamamladığında bir mesleğe sahip olacaksın. O zaman da mesleki rolün olacak. Mesleğinin gerektirdiği davranışlara ve kurallara uygun hareket etmen gerekecek.

Kültürümüzle Yaşıyor ve Gelişiyoruz

Hiç düşündün mü? Bayramlarda neden el öperiz? Neden düğünlerde halay çekeriz? Bunlar bizim milli kültürümüzün parçasıdır.

Milli kültür, bir toplumu diğerlerinden ayıran hayat tarzıdır. Kuşaktan kuşağa aktarılır ve toplumu bir arada tutar. Dilimiz, dinimiz, tarihimiz, vatanımız, bayrağımız, geleneklerimiz ve bayramlarımız milli kültürümüzün önemli parçalarıdır.

Bu değerlerimize sahip çıkarsak:

• Toplumda birlik ve beraberlik güçlenir
• Hoşgörü, anlayış ve dayanışma artar
• Dış tehditlere karşı daha güçlü oluruz

Dilimiz kültürümüzü taşıyan köprü gibidir. Çünkü kültürel mirasın aktarılmasını sağlar. Tarihimiz ise insanın hafızası gibidir, yaşadıklarımızı saklar.

İlginç bilgi: Ebru sanatı, farklı kesimleri bir araya getiren önemli bir kültürel değerimizdir. Bir su teknesinin başında tüm toplum kesimlerini buluşturabilir.

Bayramlarımız ailelerin, akrabaların, komşuların bir araya geldiği özel zamanlardır. Sadece bayramlarda değil, cenaze ve düğünlerde de birlikte hareket ederek toplumsal birlikteliğimizi güçlendiririz.

Ön Yargıları Kırıyorum

Bazen tanımadığımız insanlar hakkında peşin fikirler oluşturduğunu fark ettin mi? İşte buna ön yargı diyoruz. Bir kimse veya bir şey hakkında önceden edinilmiş olumlu veya olumsuz peşin hükümdür.

Ön yargılar genellikle şu kişilere karşı olur:

• Fiziksel farklılığı olanlar
• Farklı kültürden insanlar
• Farklı din ve mezhepten insanlar

Ön yargıların bazı sebepleri şunlardır:

• Karşımızdaki kişiyi yeterince tanımamak
• Farklılıklara saygılı olmamak
• Empati kuramamak

Dikkat et! Ön yargılar toplumsal uyumu bozar. Arkadaşlık ilişkilerinde bozulmaya, toplumda ayrışmaya ve hatta çatışmaya yol açabilir.

Aynı toplumda huzurlu ve mutlu yaşamak için bireysel farklılıklarımıza saygılı olmalı ve ön yargılarımızı sorgulamalıyız. Ön yargılarımızın farkına varıp onları yendiğimizde, toplumsal birlikteliğimiz daha da güçlenecektir.

Ön yargılara örnek olarak bazı ülkelerde siyah tenli insanlara yapılan ırkçı yaklaşımlar, engelli bireylerin işe alınmasında yaşanan sorunlar verilebilir.

Birlikte Daha Güçlüyüz

Hiç zor durumda olan birine yardım ettin mi? Bu davranış dayanışma örneğidir. Dayanışma, bir topluluğu oluşturanların duygu, düşünce ve ortak çıkarlarda birbirlerine karşılıklı bağlanmasıdır.

Toplumsal dayanışmayı destekleyen birçok kurum var:

• Kızılay: Doğal afetlerde giyecek, gıda ve barınma yardımı yapar
• Türk Eğitim Vakfı (TEV): Maddi zorluklar çeken öğrencilere eğitim desteği verir
• Lösemili Çocuklar Vakfı (LÖSEV): Lösemili ve kan hastası çocukların ihtiyaçlarını karşılar
• Darüşşafaka Cemiyeti: Yoksul ve yetim çocukların eğitim ihtiyaçlarını karşılar

Biliyor musun? Geçmişte kurulan "sadaka taşları" yardımlaşmanın güzel bir örneğidir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde meydanlara, cami ve çeşme yanlarına yardım amaçlı taşlar konulurdu. Yardım etmek isteyenler bu taşların üstüne para bırakır, ihtiyaç sahipleri ise kimseye görünmeden ihtiyaçları kadar para alırlardı.

Sosyal yardımlaşma ve dayanışmanın bize sağladığı faydalar:

1. İnsanlarla iletişimimizi arttırır
2. Bir arada yaşamamızı sağlar
3. Sosyal bağlarımızı güçlendirir
4. Toplumsal huzur ve refah düzeyini artırır

Sorunlarımın Çözümünü Biliyorum

Hayatta bazen sorunlarla karşılaşırsın. Peki bu sorunları nasıl çözeceğini biliyor musun? Sorunlarımızı hak, sorumluluk ve özgürlükler temelinde hukuka uygun olarak çözmeliyiz.

Hak, bir kişinin isteyebileceği, kullanabileceği, toplumca ve kanunlarca tanınan yetkidir. Yaşama hakkı, dilekçe hakkı ve oy kullanma hakkı gibi örnekleri vardır. Haklarımız anayasamız tarafından koruma altına alınmıştır.

Sorumluluk, kişinin kendi davranışlarını ve yetki alanına giren bir olayın sonuçlarını üstlenmesidir. Ödevlerini yapmak, kırmızı ışıkta durmak birer sorumluluktur.

Özgürlük ise herhangi bir kısıtlamaya bağlı olmadan düşünme veya davranmadır. Din ve vicdan özgürlüğü, düşünce özgürlüğü buna örnektir.

İşine yarayacak bilgi: Haklarının ihlal edildiğini düşünüyorsan, dilekçe yazarak, bilgi edinme hakkını kullanarak, telefon şikayet hatlarını arayarak veya internet üzerinden başvuru yaparak hakkını arayabilirsin!

Ülkemizde çocukların haklarını kullanmalarına yardımcı olan kurumlar vardır:

• Kamu Denetçiliği Kurumu
• RTÜK (Radyo Televizyon Üst Kurulu): 444 1 178
• ALO 175: Tüketici şikayetleri için

Destan ve Yazıtlarda Türkler - 1

Türklerin ilk yurdu neresi biliyor musun? Orta Asya! Bu bölge kuzeyde Sibirya, güneyde Hindukuş Dağları, batıda Hazar Denizi ve doğuda Kingan Dağları ile çevrilidir.

Orta Asya'da karasal iklim hakimdir. Bu nedenle en temel geçim kaynağı hayvancılık olmuştur. Hayvancılık yapan Türkler göçebe bir yaşam sürmüştür.

Türkler, İslamiyet'ten önce Orta Asya'da Hun, Kök Türk ve Uygur gibi büyük devletler kurdular. Daha sonra siyasi ve ekonomik nedenlerle dünyanın farklı bölgelerine göç ettiler.

Göçlerin nedenleri:

• Kuraklık ve olumsuz iklim şartları
• Otlakların yetersizliği
• Çin baskısı
• Boylar arasındaki mücadeleler
• Dünyayı fethetme arzusu

İlginç bilgi: Türkler göç ettikleri bölgelerde yeni devletler kurdular ve o bölgelerdeki kültürleri etkilediler. Aynı zamanda gittikleri yerlerin kültüründen de etkilendiler.

İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Medeniyet:

1. Devlet Yönetimi: Devleti töre adı verilen kurallara göre hükümdarlar yönetirdi. Devlet işleri kurultay adı verilen mecliste görüşülürdü. Hatunun (hükümdar eşi) kurultayda yer alması, kadınların yönetimde söz sahibi olduğunu gösterir.

2. Din: Gök Tanrı inancına sahip olan Türkler, ölümden sonraki yaşama inanır ve ölen kişileri eşyalarıyla birlikte yuğ adı verilen törenle gömerlerdi.

Destan ve Yazıtlarda Türkler - 2

Türk tarihinde önemli devletler kuran Hun, Kök Türk ve Uygurları tanımaya hazır mısın?

Asya Hun Devleti, tarihte bilinen ilk Türk devletidir ve Teoman tarafından kurulmuştur. En parlak dönemini Mete Han zamanında yaşamıştır. Hunlar:

• Hayvancılıkla uğraştılar ve göçebe yaşadılar
• İpek Yolu'nu ele geçirmek için Çinlilerle mücadele ettiler
• Çinliler, Hun akınlarından korunmak için Çin Seddi'ni inşa ettiler

Mete Han, orduyu daha kolay yönetmek için onlu sistemi, devlet yönetimini kolaylaştırmak için ikili sistemi kurdu.

Batı Hunları, batıya doğru göç ederek Kavimler Göçü'nün başlamasına neden oldular. Bu göç, Avrupa tarihini derinden etkiledi:

• Yeni devletlerin temelleri atıldı
• Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı
• Derebeylik (Feodalite) rejimi ortaya çıktı
• İlk Çağ kapanıp Orta Çağ başladı

İlginç not: Kavimler Göçü ile Türk kültürü Avrupa'ya taşındı!

Kök Türk Devleti, Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Tarihte Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir. Kök Türkler 38 harften oluşan kendi alfabelerini kullandılar. Bu alfabeyle yazılan Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ilk yazılı eserleridir.

Uygur Devleti, Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur. Uygurlar:

• Tarihte yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir
• 18 harfli kendi alfabelerini kullandılar
• Mani ve Budizm dinlerini benimsediler
• Kâğıt ve matbaayı Çinlilerden öğrenip kullandılar