Bir Devlet Doğuyor

Anadolu'da 1243 Kösedağ Savaşı sonrası oluşan otorite boşluğunda birçok beylik kuruldu. Bu beyliklerden biri olan Osmanoğulları, Kayı boyuna mensuptu. Osman Bey, 1299'da Anadolu Selçuklu Devleti'nin zayıflamasıyla bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı Devleti'ni kurdu.

Osmanlı Beyliği'nin hızla büyümesinin sebepleri arasında coğrafi konumu, merkeziyetçi yönetim anlayışı ve adaletli politikaları vardı. Ayrıca gaza ve cihat anlayışı, ilk yıllarda yetenekli padişahların yönetimde olması ve iskân politikası uygulaması da hızlı büyümesinde etkili oldu.

Kuruluş Dönemi Padişahları arasında Osman Bey (1299-1324), Orhan Bey (1324-1362), I. Murad (1362-1389) ve I. Bayezid (Yıldırım) (1389-1402) bulunur. Bu dönemde Bursa ve Edirne başkent olmuş, ilk düzenli ordu kurulmuş ve Rumeli topraklarına geçilmiştir.

Biliyor muydun? Yıldırım Bayezid 1402'de Timur'a karşı yapılan Ankara Savaşı'nı kaybetmiş ve bu yenilgi sonucu Osmanlı'da 11 yıl sürecek Fetret (Duraklama) Devri başlamıştır.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı toplumu yönetenler ve yönetilenler (reaya) olarak iki sınıfa ayrılmıştı. Yönetici sınıfı kendi içinde seyfiye (askeriye), ilmiye (eğitim ve adalet) ve kalemiye (bürokrasi) olarak üçe ayrılıyordu. Reaya ise dini açıdan Müslümanlar ve gayrimüslimler, yaşayış biçimi açısından köylüler, şehirliler ve göçebeler şeklinde gruplandırılmıştı.

Osmanlı ekonomisi temelde tarıma dayanıyordu. İki önemli sistem ekonomiyi canlı tutuyordu:

1. İskân Politikası: Kelime anlamı "yerleştirmek" olan bu politika ile Osmanlı, Anadolu'dan getirdiği Türkmenleri yeni fethettiği Rumeli topraklarına yerleştirmiştir. Bu sayede fethedilen yerlerde kalıcılık sağlanmış, göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçmiş ve Anadolu'da huzur ortamı oluşmuştur.

2. Ahi Teşkilatı: Ahi Evran tarafından kurulmuş bu esnaf dayanışma örgütü, esnaf ve zanaatkarları yetiştirmenin yanında toplumdaki yardımlaşma ve dayanışmayı da artırırdı.

Unutma! Osmanlı ekonomik ve toplumsal düzeninde yardımlaşma, dayanışma ve adalet ilkeleri çok önemliydi.

Osmanlı Askeri Yapısı ve Yönetimi

Osmanlı'da ilk düzenli ordu yaya ve müsellem adıyla Orhan Bey döneminde kuruldu. Fetihlerin artmasıyla ordunun yapısı da gelişti. Asker ihtiyacı Devşirme ve Tımar sistemleri ile karşılanıyordu.

Osmanlı Ordusu temel olarak:

• Kara Kuvvetleri: Kapıkulu Askerleri (Yeniçeri, Cebeci, Sipahi, vb.), Eyalet Askerleri (Tımarlı Sipahi, Azaplar, Akıncılar) ve Yardımcı Kuvvetlerden oluşurdu.
• Deniz Kuvvetleri: Başında Kaptan-ı Derya bulunurdu, denizci askerlere Levent denilirdi.

Devşirme Sistemi'nde Rumeli'deki 8-18 yaş arasındaki Hristiyan çocuklar alınıp Türk ailelerin yanında yetiştirilirdi. Güçlü olanlar Acemi Ocağı'na, zeki olanlar Enderun mektebine gönderilirdi.

Tımar Sistemi'nde devlete ait boş araziler yararlılık gösterenlere verilirdi. Araziyi alan kişi gelirinden asker yetiştirirdi. Bu askerlere Tımarlı Sipahi denirdi.

Divan-ı Hümayun, Orhan Bey zamanında oluşturulan devlet işlerinin görüşüldüğü yönetim organıydı. Bu yapıda Sadrazam (padişahtan sonra en yetkili kişi), Vezir, Kazasker (eğitim ve adalet), Defterdar (mali işler), Nişancı, Şeyhülislam ve Kaptan-ı Derya gibi önemli görevliler bulunurdu.

İlginç Bilgi: Tımar Sistemi sayesinde Osmanlı hazinesinden para çıkmadan asker yetiştirilir ve boş arazilerde üretim gerçekleşirdi. Bu sistem devletin gücünü artıran önemli bir ekonomik yapıydı.

Osmanlı Fetih Siyaseti

Osmanlı'nın hızla güçlenmesinde gaza ve cihat anlayışı önemli rol oynamıştı. Gaza, İslam dinini korumak için yapılan kutsal savaş anlamına gelir ve bunu yapanlara Gazi denilirdi.

Osmanlı fetihleri birçok teşkilatın desteğiyle kalıcı oluyordu:

• Abdalân-ı Rum: Askerlerden önce fethedilecek bölgeye giden dervişler
• Ahiyân-ı Rum: Ahi Evran'ın kurduğu esnaf teşkilatı
• Baciyân-ı Rum: Fatma Bacı'nın kurduğu kadın teşkilatı
• Gaziyân-ı Rum: Gaza ruhuyla hareket eden yiğitler

İstimâlet Politikası (hoşgörü) ve Millet Sistemi sayesinde fethedilen yerlerde insanlar dinlerini, geleneklerini ve yaşam biçimlerini sürdürebiliyordu.

Yükselme Dönemi Padişahları arasında Fatih Sultan Mehmet (1451-1481), II. Bayezid (1481-1512), Yavuz Sultan Selim (1512-1520), Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) ve II. Selim (1566-1574) yer alıyordu.

Fatih Sultan Mehmet 1453'te İstanbul'u fethederek Bizans'a son vermiş ve kente kendi adını vermiştir. Ayrıca Karadeniz'i Türk gölü haline getirmiş ve Balkanlar'da birçok yer fethetmiştir.

Şunu Unutma: Fatih Sultan Mehmet dönemi, Osmanlı'nın yükselişe geçtiği ve bir cihan devleti olma yolunda ilerlediği dönemin başlangıcıdır.

İstanbul'un Fethi

Fatih Sultan Mehmet, 1451 yılında tahta çıktığında ilk hedefi İstanbul'u almaktı. Daha önce Yıldırım Beyazid ve II. Murad dönemlerinde kuşatılmış fakat alınamamıştı.

Fethin Nedenleri arasında İstanbul'un ticaret yolları üzerindeki konumu, Anadolu ve Rumeli toprakları arasında bağlantı sağlama isteği ve Bizans'ın Osmanlı aleyhine faaliyetleri vardı. Ayrıca Hz. Muhammed'in İstanbul'un fethi hakkındaki hadisi de önemli bir dini sebepti.

Fetih için Rumeli Hisarı yapıldı, 400 parçalık donanma ve şahi topları hazırlandı. Bizans ise surları tamir ettirdi ve Avrupa'dan yardım istedi.

53 gün süren kuşatma sonucunda 29 Mayıs 1453'te İstanbul fethedildi. Fetihle birlikte Osmanlı toprak bütünlüğünü sağladı, önemli ticaret yollarını ele geçirdi ve Fatih unvanını aldı.

Dünya tarihi açısından ise Bizans İmparatorluğu yıkıldı, Orta Çağ sona erdi, ticaret yollarının Osmanlı'ya geçmesiyle Avrupa coğrafi keşiflere yöneldi ve İstanbul'daki bilginlerin İtalya'ya gitmesi Rönesans'a katkı sağladı.

İlginç Bilgi: Surların top gülleleriyle yıkılması, Avrupa'da derebeylikler döneminin sonunu hazırladı çünkü artık hiçbir kale duvarı savunma için yeterli değildi.

Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı

Coğrafi Keşifler, 15-16. yüzyılda Avrupalıların yeni ticaret yolları ve kıtalar bulması olayıdır. İpek ve Baharat Yolu'nun Müslümanların elinde olması, pusuladan yararlanılması ve gemicilik tekniklerinin ilerlemesi bunda etkili olmuştur. Kolomb Amerika'yı, Vasco da Gama Hint Deniz Yolu'nu keşfetti, Macellan dünyayı dolaştı.

Bu keşifler sonucunda ticaret yolları değişti ve Osmanlı olumsuz etkilendi. Avrupa'da Burjuva sınıfı ortaya çıktı ve bu da Rönesans'ın başlamasına zemin hazırladı.

Rönesans, 14. yüzyılda İtalya'da başlayan "yeniden doğuş" hareketidir. İtalya'da başlamasında ticaret yollarının kavşağında yer alması ve antik Roma-Yunan eserlerinin bulunması etkili oldu. Leonardo da Vinci (Mona Lisa), Michelangelo (Musa Heykeli), Shakespeare (Romeo ve Juliet) bu dönemin önemli sanatçılarındandır.

Reform, 16. yüzyılda Martin Luther öncülüğünde başlayan Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketidir. Sonucunda Protestanlık gibi yeni mezhepler ortaya çıktı, kilisenin etkisi azaldı ve eğitim sistemi laikleşti.

Aydınlanma Çağı, Rönesans ve Reform'un etkisiyle 17-18. yüzyıllarda bilim, sanat, felsefe ve siyaset alanındaki gelişmelerin yaşandığı dönemdir. Newton, Galileo, Descartes gibi düşünürlerin çalışmaları bu dönemde gerçekleşti.

Dikkat! Coğrafi Keşifler ve Rönesans, Avrupa'nın gelişimine büyük katkı sağlarken Osmanlı'nın ticaret yollarındaki hakimiyetini zayıflattı ve ilerleyen dönemde Osmanlı gerileme sürecine girdi.

Fransız İhtilali ve Sanayi İnkılabı

Fransız İhtilali (1789), Fransa'daki mutlak monarşinin devrilmesine neden olan ve tüm dünyayı etkileyen bir olaydır. Özgürlük, eşitlik, adalet, milliyetçilik ve demokrasi gibi kavramlar dünyaya yayıldı. Bu olay Yeni Çağ'ın sona erip Yakın Çağ'ın başlamasına neden oldu.

İhtilal, Osmanlı'yı da etkiledi. Tanzimat ve Islahat Fermanı ilan edildi, 1876'da ilk anayasa olan Kanun-i Esasî yayımlandı. Ancak milliyetçilik akımı çok uluslu Osmanlı'yı olumsuz etkiledi.

Sanayi İnkılabı, 18. yüzyıl sonlarında İngiltere'de başlayan, üretimde buhar gücüne dayalı makinelerin kullanılmasıyla ortaya çıkan süreçtir. Üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makine gücü aldı, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçildi.

Sanayi İnkılabı sonucunda işçi sınıfı oluştu, ham madde ve pazar arayışı arttı. Bu durum devletler arası rekabeti artırdı ve zamanla I. ve II. Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

Unutma! Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikri, Osmanlı gibi çok uluslu imparatorlukların dağılma sürecini hızlandırdı.

Osmanlı'da Islahatlar

Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren çağın gerisinde kalmamak için ıslahatlar $düzeltme/iyileştirme$ yapmaya başladı.

Lale Devri (1718-1730), Osmanlı'nın ilk defa batıyı örnek alarak yenilikler yaptığı dönemdir. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde ilk kez Avrupa'ya geçici elçiler gönderildi, ilk Osmanlı matbaası Said Efendi ve İbrahim Müteferrika tarafından açıldı.

III. Selim, köklü yenilikler yapan ilk padişahtır. Avrupa'da daimi elçilikler açtı, Nizam-ı Cedid adıyla modern ordu kurdu ve Fransızca'yı resmi dil kabul etti.

II. Mahmud dönemi ıslahatları arasında Nazırlıklar (Bakanlıklar) kurulması, Tımar Sistemi'nin kaldırılması, ilköğretimin zorunlu hale getirilmesi ve Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması yer alır.

Tanzimat Dönemi (1839-1876), Osmanlı'da en kapsamlı ıslahatların yapıldığı dönemdir. Tanzimat Fermanı ile herkesin kanun önünde eşitliği, can-mal güvenliği, adil vergilendirme gibi haklar sağlanmıştır. 1856'daki Islahat Fermanı ise özellikle gayrimüslimlere yeni haklar tanımıştır.

19. yüzyılda iletişim, ulaşım, ekonomi ve eğitim alanlarında da birçok yenilik yapılmıştır. İlk telgraf hattı kurulmuş, İzmir-Aydın demiryolu inşa edilmiş, Memleket Sandıkları oluşturulmuş ve Galatasaray Lisesi açılmıştır.

İlginç Bilgi: II. Mahmud'un 1808'de imzaladığı Sened-i İttifak ile ilk kez bir Osmanlı padişahı yönettiği insanlara karşı tavizler vermiştir.

Osmanlı'dan Kalan Mirasımız

Osmanlı Devleti, yaklaşık 600 yıl üç kıtada hüküm sürmüş, farklı toplumların kültürlerine saygı gösterirken atalarından miras aldığı Türk kültürünü de yaşatmıştır. Bu zengin kültür, birçok seyyahın ilgisini çekmiştir.

Evliya Çelebi, Osmanlı'da en tanınmış seyyahtır. Seyahatnamesinde birçok yerin tarihi ve kültürü hakkında değerli bilgiler vermiştir. Seyyahlar Osmanlı'daki konukseverlik, gelenek-görenekler, hayvan sevgisi, dini bayramlar ve mimari eserler gibi konulara yer vermişlerdir.

Osmanlı kültür ve sanatının önemli örnekleri arasında:

• Çini: Toprağın pişirilip şekil verilerek vazo, tabak gibi eşyalar üretilmesine yönelik el sanatı
• Ebru: Özel boyalar ve at kılından fırçalarla suya resmedilen süsleme sanatı
• Hat: Güzel yazı yazma sanatı, yapanlara Hattat denilir
• Halıcılık: Türklere ait en önemli el sanatlarından biri, Avrupa'da bile ünlü olmuştur
• Türk Kahvesi: 16. yüzyılda Yemen'den gelen kahveyi Türkler farklı pişirme metodu ile geliştirmiştir

Osmanlı'da yardımlaşma kültürünün güzel bir örneği olan Zimem Defteri uygulamasında, Ramazan ayında zengin kişiler esnaftaki veresiye defterlerini satın alarak fakir insanların borçlarını öderdi. Ne borcu ödeyen ne de borcu ödenen birbirini tanırdı.

Yardımlaşma Örneği: Zimem Defteri uygulaması, Osmanlı toplumundaki dayanışma ve inceliğin en güzel örneklerindendir. Bu uygulama sayesinde kimse rencide edilmeden ihtiyaç sahiplerine yardım edilirdi.