TYT Türkçe Destek Defterim

Bu defterde TYT Türkçe konuları en kolay şekilde anlatılıyor! Öğretici sorular, ayrıntılı konu anlatımları ve destek notlarıyla Türkçe'yi daha kolay öğreneceksin.

TYT sınavına hazırlanırken ihtiyacın olan her şey burada! Öğretmenin el yazısı ile hazırlanmış destek notları ve sorularıyla konuları pekiştirme şansı bulacaksın.

Biliyor musun? Bu defter, TYT Türkçe konularını kolayca anlaman ve pekiştirmen için özel olarak hazırlandı. Her sayfada destek noktaları ve açıklamalarla öğrenmen kolaylaştırılıyor.

Sözcükte ve Söz Öbeğinde Anlam

Bu ünitede sözcüklerin anlamlarını ve birlikte kullanıldıklarında oluşturdukları anlam ilişkilerini öğreneceğiz. Sözcükte anlam, mecaz yolları ve söz öbekleri konularını işleyeceğiz.

Ünitemizde:

• Sözcükte anlam ve anlam ilişkileri
• Mecaz yolları, sözcükte anlam olayları
• İkilemeler, deyimler ve atasözleri

konularını detaylı bir şekilde göreceksin. Bu konular, TYT Türkçe sınavında en çok soru çıkan bölümlerdendir.

Önemli! Bu konuları iyi anlarsan paragraf ve cümle anlamı sorularında da başarılı olursun. Sözcük anlamı, Türkçe sorularının temelidir.

Sözcüğün Anlamı

Sözcük, bir dildeki anlamlı en küçük birimdir. Sözcükler kullanıldıkları yere göre farklı anlamlar kazanabilir. Şimdi bu anlam özelliklerini öğrenelim.

Sözcüklerde Çok Anlamlılık

Bir sözcüğün temel anlamının dışında yan ve mecaz anlamlar kazanmasına çok anlamlılık denir. Bunu anlamak için üç temel anlamı bilmeliyiz:

1. Gerçek (Temel) Anlam Sözcüklerin akla ilk gelen anlamıdır.

• Kadının yeni aldığı eteği yırtılmış.
• Çocuğun ayakları çok üşümüştü.

2. Yan Anlam Temel anlamdan uzaklaşmadan kazanılan yeni anlamlardır.

• Dağın eteği rengarenk çiçeklerle doluydu.
• Masanın ayağı pek sağlam değildi.

3. Mecaz Anlam Sözcüğün gerçek ve yan anlamlarından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamdır.

• Sınavı kazandığı için etekleri zil çalıyor.
• Bırak bu ayakları, artık sana inanmıyoruz.

İpucu! Bir sözcüğün gerçek mi yoksa mecaz anlamlı mı olduğunu anlamak için cümlede kullanıldığı anlama bakmalısın. Örneğin "ağır" sözcüğü "Ağır bir çanta taşıyordu" cümlesinde gerçek, "Bu ağır sözlere dayanamaz" cümlesinde mecaz anlamlıdır.

Mecaz Yolları

Sözcükler mecaz anlam kazanırken farklı yollar izler. İşte bu yollar:

1. Ad Aktarması (Mecazımürsel)

Benzetme amacı olmadan bir sözcüğün başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır.

• Yaz tatilinde Reşat Nuri Güntekin'i okudum. (Sanatçının eserleri kastedilmiştir)
• Ocaktaki çaydanlık fokur fokur kaynıyordu. (Çaydanlıktaki su kastedilmiştir)
• Mahalle, olay yerine akın etmişti. (Mahalledeki insanlar kastedilmiştir)

2. Kişileştirme (Teşhis)

İnsana ait özelliklerin insan dışındaki varlıklara aktarılmasıdır.

• Güller ağlaşır, kucaklar seni...
• Yüreğinden yaralı bizim hikâyemiz...

3. Benzetme (Teşbih)

Sözü daha etkili hale getirmek için bir varlığı benzerlik yönünden daha güçlü bir varlığa benzetmektir.

• Eviniz kutu gibi küçük bir evdi.
• Köy türküleri ana sütü gibi candan, ana sütü gibi temiz...

Eğlenceli Bilgi: Şiirde en çok kullanılan söz sanatlarından biri benzetmedir. Şairlerin dünyayı nasıl gördüklerini anlatmak için sık sık benzetmelere başvururlar. Mesela "Gönlüm bir kuş gibi hafif" dediğimizde, duygularımızı daha iyi anlatmış oluruz.

Diğer Mecaz Yolları

4. Kinaye (Değinmece)

Bir sözün hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılmasıdır. Asıl anlatılmak istenen mecaz anlamdır.

• Ben yoruldum hayat, gelme üstüme! Diz çöktüm dünyanın namert yüzüne... (Hem gerçekten diz çökmek hem de boyun eğmek anlamında)

5. Tariz (Dokundurma)

Söylenen sözün tersini kastetmektir. Alaya alma ya da iğneleme amacıyla yapılır.

• Maşallah öyle zeki ki sınava altıncı girişinde barajı geçebildi.
• Amma da hızlısın arkadaş, neredeyse kaplumbağayı geçeceksin.

6. Dolaylama

Tek sözcükle anlatılabilecek bir kavramı birden fazla sözcükle anlatmaktır.

• Yedi tepeli şehir → İstanbul
• Ormanlar kralı → Aslan
• Meşin yuvarlak → Top

7. Güzel Adlandırma

Kötü çağrışım yapan sözleri daha güzel sözcüklerle karşılamaktır.

• Kör → Görme engelli
• Ölmek → Son yolculuğuna uğurlanmak

Unutma! Günlük hayatta da çoğu zaman farkında olmadan güzel adlandırma yaparız. Mesela birinin "öldüğünü" söylemek yerine "vefat ettiğini" söyleriz.

Son Mecaz Yolları ve Anlam İlişkileri

8. Abartma (Mübalağa)

Bir şeyi olduğundan fazla ya da az göstermektir.

• Bir ah çeksem dağı taşı eritir.
• Yaram var, havanlar dövemez merhem.

9. Konuşturma (İntak)

İnsan dışındaki varlıklara konuşma özelliği vermektir.

• Güle sordum adını Gün açılsın gör, dedi.

10. Deyim Aktarması

Bir varlığa ait özelliklerin başka bir varlığa aktarılmasıdır.

• Yıldızlara sordum, söylemediler. (İnsandan doğaya)
• Seni beklerken burada kök saldık. (Doğadan insana)
• Dışarıdan acı bir feryat duyuldu. (Duyular arası aktarma)

Sözcükte Anlam İlişkileri

1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir.

• Sağlık - sıhhat
• Kara - siyah

Dikkat! Eş anlamlı iki sözcüğün aynı cümlede kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar.

Diğer Anlam İlişkileri

2. Yakın Anlamlı Sözcükler

Tek başlarına anlamları farklı olsa da cümlede birbirinin yerini tutabilen sözcüklerdir.

• Siz oturun, ben şimdi gelirim.
• Soruyu hemen çözerim.

3. Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler

Anlamca birbirinin tersini anlatan sözcüklerdir.

• İyi - kötü
• Gitmek - gelmek
• Güzel - çirkin

4. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı sözcüklerdir.

• Yüz (sayı) - Yüz (surat)
• El (yabancı) - El (organ)

Önemli Not! Bir sözcüğün olumsuzu o sözcüğün zıt anlamlısı değildir. Örneğin:

• "tatlı" sözcüğünün olumsuzu "tatsız", zıt anlamlısı "acı"dır.
• "gülmek" sözcüğünün olumsuzu "gülmemek", zıt anlamlısı "ağlamak"tır.

Somut-Soyut ve Diğer Anlam İlişkileri

5. Somut ve Soyut Anlamlı Sözcükler

Beş duyudan biriyle algılanabilen varlıkları karşılayan sözcüklere somut, algılanamayan kavramları karşılayan sözcüklere soyut anlamlı sözcükler denir.

• Somut: hava, ışık, ses, kalem, su
• Soyut: aşk, sevgi, cesaret, fikir, umut

Somutlama: Soyut bir kavramı somut bir sözcükle anlatmaktır.

• Bu tatlı sözler onu ikna edebilir. (hoş, güzel → tatlı)
• Yüreğim yangınlarda, söndüremedim. (üzüntü, keder → yangın)

Soyutlama: Somut bir kavramı soyut bir sözcükle anlatmaktır.

• Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer. (Bomba → ölüm)
• Gurbet çeken gönüller kuşatmıştı ocağı. (insanlar → gönüller)

6. Genel - Özel Anlamlı Sözcükler

Aynı tür varlıkları topluca belirleyen sözcüklere genel, sınırlı bir anlam boyutunu belirleyen sözcüklere özel anlamlı sözcükler denir.

Genelden özele: Varlık → canlı → insan → sanatçı → şair → Ece Ayhan

Pratik İpucu! Bir sözcüğün somut ya da soyut anlamlı olduğunu anlamak için o sözcüğün karşıladığı şeyi beş duyudan biriyle algılayıp algılayamadığımıza bakalım. "Masa" somut, "mutluluk" soyut anlamlıdır.

Anlam Olayları

7. Anlam Genişlemesi

Bir sözcüğün sınırlı anlamdan daha geniş anlam alanına geçmesidir.

• Ağız sözcüğünün yan ve mecaz anlam kazanması:
  • Hastalanınca ağzında yaralar çıkardı. (Temel anlam)
  • Bardağın ağzı çatlamış. (Yan anlam)
  • Sözünden caydı, yine ağız değiştirdi. (Mecaz anlam)

8. Anlam Daralması

Sözcüğün anlamlarının zamanla azalarak tek bir anlamı karşılaması.

• "Oğlan" sözcüğü eskiden "kız ve erkek çocuk" anlamındayken günümüzde sadece "erkek çocuk" anlamındadır.

9. Anlam Değişmesi

Sözcüğün zaman içinde anlamının değişmesidir.

• "Koca" sözcüğü geçmişte "yaşlı ve tecrübeli" anlamındayken günümüzde "bir kadının eşi" anlamında kullanılmaktadır.

10-11. Anlam İyileşmesi ve Kötüleşmesi

• Anlam İyileşmesi: "Yavuz" sözcüğü eskiden "kötü, fena" anlamındayken, şimdi "yiğit, mert" anlamında kullanılır.
• Anlam Kötüleşmesi: "Ukala" sözcüğü eskiden "akıllılar" anlamındayken, şimdi "kendini bilgili sanan" anlamında kullanılır.

Şaşırtıcı Bilgi! Dilimizde birçok sözcüğün anlamı zamanla değişmiştir. Mesela "şirin" sözcüğü Farsçada "tatlı" anlamındayken, Türkçeye geçince "sevimli" anlamını kazanmıştır.

Söz Öbeklerinde Anlam

1. İkilemeler

Anlamı güçlendirmek için aynı, yakın, zıt veya ilgili sözcüklerin tekrarlanmasıyla oluşan söz öbekleridir.

İkilemelerin Anlamsal Kuruluşları:

• Aynı sözcüğün tekrarı: yavaş yavaş, uzun uzun, temiz temiz
• Eş ya da yakın anlamlı: eş dost, ses seda, yalan yanlış
• Zıt anlamlı: iyi kötü, az çok, er geç, dost düşman
• Biri olumlu biri olumsuz: olur olmaz, gelir gelmez
• Biri anlamlı biri anlamsız: yırtık pırtık, çoluk çocuk
• İkisi de anlamsız: eciş bücüş, abur cubur, ıvır zıvır
• Yansıma sözcüklerle: şırıl şırıl, horul horul, tıkır tıkır
• Hâl ekiyle: elden ele, göz göze, dişe diş

İkilemelerin Cümleye Kattığı Anlamlar:

• Aşağı yukarı üç saatlik yolumuz kaldı. (yaklaşıklık)
• Dışarıda güzel güzel oynayın. (pekiştirme)
• Tabak tabak yemek yedi, hâlâ doymadı. (abartma)

Eğlenceli Not! İkilemelerin bazıları çok ilginçtir. Örneğin "abuk sabuk" ikilemesindeki sözcüklerin tek başlarına anlamları yoktur, ama birlikte kullanıldıklarında "saçma sapan" anlamını verirler.