İslamiyet Öncesi Dönem Şiiri

Atalarımız Orta Asya'da göçebe yaşarken sözlü edebiyat bizim için her şeydi. Yazılı edebiyatımız yoktu çünkü sürekli hareket halinde olan bir toplumdu bizimkisi. Bu yüzden bu döneme Destan Dönemi de diyoruz.

O dönemde iki tür şiir vardı: sagu ve koşuk. İkisi de tamamen aynı özelliklere sahip - 7'li hece ölçüsü, dörtlük yapısı, sade dil ve kopuz eşliğinde söyleniş. Tek farkları konularında gizli.

Sagu, yuğ adı verilen ölüm törenlerinde söylenen acıklı şiirlerdi. Ölen kişinin yiğitliğini, güzelliğini överlerdi. Koşuk ise tamamen tersi - şölenlerde söylenen neşeli, eğlenceli şiirlerdi. Doğa, aşk, kahramanlık gibi güzel konuları işlerlerdi.

💡 Hatırlatma: Sagu = Acıklı (ölüm), Koşuk = Neşeli (şölen). Bu ayrımı unutma!

Geçiş Dönemi ve İlk Eserler

İslamiyet'e geçiş bir gecede olmadı tabii ki. Geçiş Dönemi tam da bu karışıklığın ürünü - eski ile yeninin bir arada yaşadığı bir dönem. Bazı şiirlerde hece ölçüsü, bazılarında aruz ölçüsü görüyoruz.

Kutadgu Bilig bu dönemin en önemli eseri. 1069'da Yusuf Has Hacip tarafından yazılan bu eser, Türk edebiyatının ilk mesnevisi olma özelliğini taşıyor. Hem dörtlükler hem beyitler içeriyor - işte geçiş döneminin kanıtı!

Divânü Lugati't-Türk ise Kaşgarlı Mahmut'un yazdığı Türkçe-Arapça sözlük. Sadece sözlük değil aslında - ilk dil bilgisi kitabı ve edebiyat antolojisi de sayılıyor. Divanı Hikmet'te ise Hoca Ahmed Yesevi'nin hikmet adını verdiği öğretici şiirleri buluyoruz.

💡 İpucu: Geçiş dönemi = Karışık özellikler. Hem eski hem yeni özellikleri bir arada görürsün.

Dini-Tasavvufi Şiir ve Anonim Halk Edebiyatı

Tasavvuf şiirimizde çok önemli bir yer tutar. Mutasavvıf şairler öğretmek için yazdıklarından estetikten çok öğreticilik ön plandadır. Sade, halkın anlayacağı dil kullanırlar.

İlahiler bu geleneğin en bilinen türü. Allah'ı övmek ve yalvarmak için yazılırlar. Farklı tarikatlar farklı isimler kullanır: Mevleviler âyin, Bektaşiler nefes, Yeseviler hikmet der. Yunus Emre bu alanda akla gelen ilk isimdir.

Anonim halk edebiyatı ise halkın ortak malı olan eserlerden oluşur. Maniler bunların en kısası - sadece 4 dize, 7'li hece ölçüsü, aaxa kafiyesi. İlk iki dize kafiye için, asıl mesaj son iki dizede.

Türküler ise ezgili söylenen, halkın dilinden çıkmış eserler. Bent (asıl sözler) ve nakarat (tekrar eden kısım) olmak üzere iki bölümden oluşurlar.

💡 Pratik bilgi: Mani = 4 dize, kısa ve öz. Türkü = Ezgili, bent + nakarat yapısında.

Âşık Edebiyatı ve Koşma

Âşık edebiyatı XVI. yüzyılda tam şeklini aldı. Âşıklar saz çalıp doğaçlama şiir söyleyen sanatkarlardır. Usta-çırak ilişkisi bu geleneğin temelinde yatar.

Âşık olmak için bazı şartlar var: Saz çalması, mahlas edinmesi ve en önemlisi bade içme veya rüya görme yaşaması gerekir. Çoğu âşık rüyasında Hızır'ı görüp uyandığında saz çalıp şiir söylemeye başlamış.

Koşma âşık edebiyatının en önemli nazım şekli. 11'li hece ölçüsü, dörtlükler halinde, 3-5 arası dörtlük sayısı. Kafiye düzeni abab-ccb-dddb şeklinde devam eder.

Koşmalar konularına göre türlere ayrılır: güzelleme (aşk, güzellik), koçaklama (kahramanlık), ağıt (ölüm acısı), taşlama (yergi).

💡 Sınav tüyoları: Koşma = 11'li hece + dörtlükler. Âşıklık = Rüya görmek/bade içmek + saz + mahlas.

Diğer Âşık Edebiyatı Nazım Şekilleri

Koşmadan başka semai, varsağı ve destan da âşık edebiyatının nazım şekilleri.

Semai 8'li hece ölçüsüyle dörtlükler halinde söylenir, sevgi ve güzellik konularını işler. Varsağı da 8'li heceyle yazılır ama "bre, hey, behey" gibi mertçe söyleyişler içerir - bu onun ayırt edici özelliği.

Destanlar ise genellikle 11'li heceyle, sınırsız sayıda dörtlükle yazılır. Savaş, doğal afet gibi toplumu etkileyen olayları ve ünlü kişilerin maceralarını anlatır.

Bu üç tür de kendine özgü ezgileri olan, saz eşliğinde söylenen eserlerdir. Halk edebiyatının sözlü geleneğini yaşatan önemli türlerdir.

💡 Karşılaştırma: Semai = 8'li + güzellik, Varsağı = 8'li + mertçe söyleyiş, Destan = 11'li + toplumsal olaylar.

Divan Edebiyatının Genel Özellikleri ve Gazel

Divan edebiyatı XIII. yüzyılda başlayıp XIX. yüzyıla kadar süren, Arap-Fars etkisindeki saray edebiyatıdır. Ağır, sanatlı, süslü bir dil kullanır.

Gazel divan şairlerinin en sevdiği nazım şekli. Beyitlerle kurulur, kafiye düzeni aa-xa-xa şeklindedir. 5-15 beyit arasında değişir. İlk beyit matla, son beyit makta, şairin mahlası olan beyit mahlas beyit, en güzel beyit beytü'l-gazel adını alır.

Gazeller lirik şiirlerdir, çoğunlukla aşk teması işlenir. Bu aşk kavramı Arap edebiyatından İran'a, oradan da bize geçmiştir.

Kaside ise övgü amacıyla yazılan uzun şiirlerdir. 33-99 beyit arasında değişir. Nef'i bu alanda en ünlü şairdir. Kasidelerin bölümleri vardır: nesib (giriş), girizgâh (geçiş), methiye (övgü), tegazzül (lirik kısım), fahriye (şairin kendini övmesi), dua (iyi dilek).

💡 Formül: Divan edebiyatı = Ağır dil + Aruz ölçüsü + Beyit yapısı + Sanat kaygısı

Diğer Divan Nazım Şekilleri ve Destan Türü

Şarkı Türklerin divan edebiyatına kazandırdığı önemli bir nazım şekli. Bestelenmek için yazılır, dörtlü bentlerle kurulur. Her bendin üçüncü dizesi miyan (en anlamlı dize), son dize nakarattır.

Rubai tek dörtlükten oluşan, tasavvufi konularda yazılan nazım şekli. Tuyuğ da tek dörtlük ama sadece "fâ'ilâtün/fâ'ilâtün/fâ'ilün" kalıbıyla yazılır.

Destan türü ise toplumların tarihinde derin iz bırakan olayları anlatan uzun anlatılardır. Doğal destanlar sözlü gelenekten çıkıp yazıya geçirilenler (İlyada, Oğuz Kağan), yapma destanlar ise doğrudan bir şair tarafından yazılanlar (Çanakkale Şehitlerine).

Türk destanları çoğunlukla ikinci safhada kalmış, tam oluşumunu tamamlayamamıştır. Çünkü göçebe yaşam tarzımız yazılı geleneğin gelişimini engellemiştir.

💡 Ayrım: Doğal destan = Sözlü gelenekten → yazıya, Yapma destan = Doğrudan şair tarafından yazılan

Doğal Destanlar ve Dünya Örnekleri

Doğal destanlar üç safhada oluşur: Önce tarihsel olay yaşanır, sonra halk dilinde zenginleşir, son olarak bir destan şairi tarafından yazıya geçirilir.

Dünya edebiyatında çok önemli doğal destan örnekleri var: Yunanlıların İlyada ve Odysseia, İranlıların Şehnâme, Finlerin Kalevala. Bu destanlar milletlerin edebiyat tarihinde dönüm noktalarıdır.

Türk edebiyatında Alp Er Tunga, Oğuz Kağan, Ergenekon, Bozkurt gibi destanlar doğal destan örneklerimizdir. Ancak bunların çoğu tam oluşumunu tamamlayamamış, çeşitli kaynaklardan parça parça derlenmiştir.

Bu destanlarda ortak motifler vardır: ışık, at, ağaç, su, çeşitli madenler, kurt, kadın, yada taşı, ok-yay. Bu motifler Türk kültürünün temel öğelerini yansıtır.

💡 Hatırla: Doğal destanlar = Gerçek olay + Halk ağzında büyüme + Şair tarafından yazıya geçme

Yapma Destanlar ve Efsane Türü

Yapma destanlar herhangi bir tarihî olaya dayanmadan, doğrudan şair tarafından destan kurallarına uygun yazılan eserlerdir. Mehmet Akif'in Çanakkale Şehitlerine, Cahit Külebi'nin Atatürk adlı eseri Türkçe örneklerdir.

Efsaneler ise halkın açıklayamadığı olayları yorumlamasıyla ortaya çıkan kısa anlatılardır. "İnanış" söz konusudur - halk bunların gerçek olduğuna inanır. Bu yönüyle masaldan ayrılır.

Efsaneler konularına göre türlere ayrılır: yaradılış efsaneleri, dönüşüm efsaneleri, tarihî efsaneler, dinî efsaneler. Her bölgenin kendine özgü efsaneleri vardır.

Destan ve efsane arasındaki fark önemli: Destanlar gerçek olaylardan doğar, milli karakterdedir. Efsaneler ise yereldir, kısadır ve çoğu zaman açıklanamayan durumlar için uydurulur.

💡 Karşılaştırma: Destan = Uzun + Milli + Gerçek olaylı, Efsane = Kısa + Yerel + Açıklayıcı

İslamiyet Sonrası Türk Destanları

İslamiyet'in kabulünden sonraki Türk destanlarında İslam dininin etkisi belirgindir. Ancak bu destanlar aynı zamanda İslamiyet öncesinden izler de taşır - bu onları çok özel kılar.

Bu dönemde öne çıkan destanlar: Satuk Buğra Han Destanı, Manas Destanı, Köroğlu Destanı, Battal Gazi Destanı. Bu destanların ortak özelliği dillerinin sade olması.

İçlerinde geçen Arapça ve Farsça kelimeler Türkçe konuşan halkın bildiği kelimelerdir. Bu yüzden Anadolu ve Balkanlarda yaygınlaşmış, herkes tarafından bilinir hale gelmiştir.

Bu destanlar yazılı gelenekin güçlenmesiyle birlikte daha çok korunabilmiştir. İslamiyet öncesi destanlarımızın aksine, bunlar tam metinler halinde bize ulaşmıştır.

💡 Sonuç: İslamiyet sonrası destanlar = İslami öğeler + Eski gelenek + Sade dil + Yazılı koruma