Kimya: 10. Sınıf TYT Kimyasal Tepkimeler

Kimyasal Tepkimeler ve Korunum Yasaları

Kimyasal tepkimelerde girenler (reaktifler) ürünlere dönüşürken bazı şeyler hiç değişmez. Atom sayısı, toplam kütle ve çekirdekteki proton sayısı her zaman aynı kalır - bu kütle korunumu kanunu sayesinde.

Değişebilen şeyler de var tabii! Mol sayısı, molekül sayısı ve maddelerin fiziksel özellikleri (renk, koku, hacim) değişebilir. Mesela demir paslanınca ağırlığı artar çünkü havadaki oksijenle birleşir.

Denklem denkleştirme yaparken önemli kural: Tek atomlu elementlerde (Fe, Na gibi) kesirli sayı olmaz. Ama çok atomlu moleküllerde (O₂, O₃ gibi) kesirli olabilir. Bileşiklerde asla kesir yok!

💡 İpucu: C ve H içeren maddeler yakıldığında her zaman CO₂ ve H₂O oluşur!

Tepkime Türleri

Analiz tepkimelerinde bir madde parçalanır $A → B + C$, sentez tepkimelerinde ise birkaç madde birleşir $X + Y → Z$. Sentez genellikle ısı verir, analiz ise ısı alır.

Yanma tepkimeleri hep oksijen gerektirir ve çoğu zaman ısı verir. CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O gibi. Organik maddeler (C ve H içeren) yanarken CO₂ ve H₂O oluşur.

İlginç bilgi: Demir paslanınca ya da gümüş karardığında ağırlık artar! Çünkü havadaki oksijenle birleşiyorlar. Aktif metaller çok hızlı yanar, diğerleri daha yavaş.

⚠️ Dikkat: CO zehirli bir gazdır, CO₂ ise nispeten zararsız!

Asit-Baz Tepkimeleri ve Oksidasyon Halleri

Asit-baz tepkimeleri her zaman ısı verir (ekzotermik). Suda gerçekleşen bu tepkimelere nötralleşme denir. Formül çok basit: Asit + Baz → Tuz + Su + Isı.

Günlük hayattan örnekler: HCl (tuz ruhu), H₂SO₄ (zaç yağı), NaOH (soda kostik), Ca(OH)₂ (sönmüş kireç). Hepsi elektriği iletir çünkü elektrolittirler.

Net iyon denklemi H⁺ + OH⁻ → H₂O şeklindedir. Bu sadece su oluşumunu gösterir. Diğer iyonlar (Na⁺, Cl⁻ gibi) seyirci iyon olarak kalır.

Oksidasyon halleri elementlerin elektron alma-verme durumunu gösterir. H genelde +1, O genelde -2 değerini alır.

🔥 Hatırla: Yanma için yanıcı madde + oksijen + tutuşma sıcaklığı gerekli!

Çözünme-Çökelme Tepkimeleri

Bu tepkimeler doğada sürekli görülür - Pamukkale travertenleri, mağaralardaki sarkıt-dikit oluşumları hep bu sayede! Yer değiştirme tepkimesi de denir çünkü katyonlar ve anyonlar yer değiştirir.

Formül: Tuz₁ + Tuz₂ → Tuz₃ + Tuz₄. Burada önemli olan bir ürünün suda az çözünmesi - o çöker ve katı olur. Diğeri suda çözünmüş kalır.

Örnek: AgNO₃ + NaCl → AgCl (beyaz katı) + NaNO₃. Burada AgCl çöker çünkü suda çok az çözünür. Net iyon denklemi: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl.

Günlük hayatta çaydanlıklardaki kireç, su borularındaki tortular da bu tepkime türünün sonucudur.

🧪 Lab İpucu: AgCl beyaz, kurşun iyodür sarı renkte çöker!