9. Sınıf Kimya Ders Notları - Detaylı ve Kullanışlı

Güçlü Etkileşimler

Kimyasal türler arasındaki etkileşimlerin en güçlü olanlarından biri kovalent bağlardır. Bu bağlar, iki ametal atomu arasında elektronların ortaklaşa kullanılmasıyla oluşur.

Ametal atomları arasındaki elektronegatiflik farkı azdır. Bu nedenle elektronlar alınıp verilmez, paylaşılır. İki veya daha fazla elektronun ortaklaşa kullanılmasıyla oluşan bağa kovalent bağ denir.

Atomlar kovalent bağ oluştururken son katmanlarındaki eşleşmemiş elektronlarını kullanır. Bir moleküldeki kovalent bağ sayısı, atomların eşleşmemiş elektron sayısına bağlıdır.

Dikkat! Bağ yapan elektronlara bağlayıcı elektron çiftleri, kovalent bağ oluşumuna katılmayan elektronlara ise ortaklanmamış elektron çiftleri adı verilir.

Polar ve Apolar Kovalent Bağlar

Kovalent bağlar, elektronların çekilme kuvvetlerine göre polar ve apolar olmak üzere ikiye ayrılır.

Polar Kovalent Bağ: Kovalent bağı oluşturan elektronlar, iki atom tarafından farklı kuvvetle çekilirse oluşur. Örneğin, HF molekülünde flor atomu elektronları hidrojenden daha güçlü çeker. Bu nedenle flor tarafı kısmen negatif, hidrojen tarafı kısmen pozitif yüklenir. H₂O, BH₃, NH₃ gibi moleküller polar kovalent bağ içerir.

Apolar Kovalent Bağ: Kovalent bağı oluşturan elektronlar, iki atom tarafından eşit kuvvetle çekilirse oluşur. H₂ molekülünde iki hidrojen atomunun elektronegatifliği aynı olduğu için elektronları eşit kuvvetle çekerler. O₂, N₂, F₂, Cl₂ gibi moleküller apolar kovalent bağ içerir.

Bağın polar olması, molekülün de polar olacağı anlamına gelmez. Molekül polarlığını molekül geometrisi belirler. Merkez atomun üzerinde ortaklanmamış elektron çifti varsa molekül genellikle polardır.

Kovalent Bileşiklerin Adlandırılması

Kovalent bileşikler, içerdikleri elementlerin sayılarını belirten Latince ön ekler kullanılarak adlandırılır.

Latince sayı ön ekleri şöyledir:

• 1: mono
• 2: di
• 3: tri
• 4: tetra
• 5: penta
• 6: hekza
• 7: hepta
• 8: okta
• 9: nona
• 10: deka

Adlandırma yaparken şu kurallar geçerlidir:

• İlk atomun sayısı 1 ise mono- ön eki kullanılmaz
• Formül yazılırken önce elektronegatifliği az olan atom yazılır
• İkinci atomun adı anyon ise uygun son ek kullanılır (-ür, -it gibi)

Örnek Adlandırmalar:

• CO₂: Karbon dioksit
• N₂O₅: Diazot pentaoksit
• CCI₄: Karbon tetraklorür
• H₂O: Dihidrojen monoksit (su)

Hatırlayalım: Oksijen ikinci element olduğunda "oksit", hidrojen ikinci element olduğunda "hidrür", azot ikinci element olduğunda "nitrür", kükürt ikinci element olduğunda "sülfür" olarak adlandırılır.

Metalik Bağ ve Zayıf Etkileşimler

Metalik Bağ, metallerde görülen güçlü bir etkileşim türüdür. Metal atomlarının değerlik elektronları çekirdek tarafından zayıf çekildiği için serbestçe hareket edebilir. Bu hareketli elektronlar, bir "elektron denizi" oluşturur.

Negatif yüklü elektron denizi ile pozitif yüklü metal iyonları arasındaki elektrostatik çekim kuvvetlerine metalik bağ denir. Bu bağ sayesinde metaller şu özelliklere sahip olur:

• Isı ve elektriği iyi iletirler
• Yüzeyleri parlaktır
• Tel ve levha haline getirilebilirler
• Dövülebilir ve şekillendirilebilirler

Zayıf Etkileşimler ise moleküller arası görülen daha zayıf kuvvetlerdir. Bunlar:

• Van der Waals kuvvetleri (dipol-dipol, iyon-dipol, indüklenmiş dipol etkileşimleri)
• Hidrojen bağı

Kritik Bilgi: Metalik bağ kuvveti, A grubu elementlerinde değerlik elektronu sayısı ile doğru orantılıdır. Bu nedenle Al atomları arasındaki metalik bağ kuvveti Na'dan, Mg'un metalik bağ kuvveti ise Li'den daha güçlüdür.