Tarih Biliminin Tanımı ve Önemi

Tarih, geçmişte yaşayan insanların tüm faaliyetlerini bilimsel yöntemlerle inceleyen bir bilim dalı. Tarihi bir olayın konusu olabilmesi için geçmişte yaşanmış, belirli bir yerde ve zamanda gerçekleşmiş ve büyük insan topluluklarını etkilemiş olması gerekiyor.

Tarihi öğrenmek sadece geçmişi bilmek değil, geleceğe hazırlanmak için de çok önemli. Geçmiş olaylardan ders alarak bugün nasıl davranacağımızı öğreniyor, milli birlik ve beraberlik duygularımızı geliştiriyoruz. Ayrıca farklı kültürlerden örnekler görerek ortak değerlere sahip çıkmayı öğreniyoruz.

Önemli Not: Tarih bilgiler değişebilir özelliğe sahip! Yeni keşifler eski bilgileri değiştirebilir, bu da tarihi sürekli gelişen bir bilim yapıyor.

Tarih Biliminin Yöntemi ve Yardımcı Bilimler

Tarih bilimi deneylerle çalışamadığı için kendine özgü bir yöntem kullanıyor. Tarama, tasnif, tahlil, tenkit ve terkip olmak üzere beş basamaktan oluşuyor bu yöntem.

En kritik aşama tenkit (eleştiri) kısmı. Burada kaynaklara iç tenkit (içeriğin doğruluğu) ve dış tenkit (kaynağın gerçekliği) yapılıyor. Bu sayede güvenilir bilgilere ulaşılıyor.

Tarihe yardımcı birçok bilim dalı var: Arkeoloji eski eserleri incelerken, kronoloji olayları zamana göre sıralıyor. Nümizmatik eski paraları, paleografi eski yazıları çözüyor. Hatta kimya bile karbon-14 yöntemiyle tarihlendirme yaparak tarihe yardım ediyor.

Dikkat: Tarihi olayları değerlendirirken günümüz şartlarıyla değil, olayın yaşandığı dönemin şartlarıyla bakmalıyız!

Zaman, Takvim ve Türk Takvimleri

İnsanlar zamanı ölçmek için güneş ve ayı kullanmışlar. Güneş takvimi 365 gün, ay takvimi ise 354 günden oluşuyor. İlk güneş takvimini Mısırlılar, ilk ay takvimini Sümerler kullanmış.

Türkler tarih boyunca beş farklı takvim kullanmışlar: On iki hayvanlı Türk takvimi, Hicri takvim, Celali takvim, Rumi takvim ve Miladi takvim. Günümüzde 1926'dan beri miladi takvimi kullanıyoruz.

Yüzyıl hesabı yaparken tarihin son iki rakamını atıp, kalan sayıya bir ekliyoruz. Örneğin 1453: 14+1=15. yüzyıl. Son iki rakam (53) ise yüzyılın hangi yarısı ve çeyreğinde olduğunu gösteriyor.

Pratik Bilgi: Milattan önceki tarihler günümüze yaklaştıkça küçülür, milattan sonraki tarihler büyür!

Tarih Yazıcılığı Türleri

Heredot "Tarihin babası" olarak biliniyor ve ilk tarihçi sayılıyor. Tarih yazıcılığı dört ana türe ayrılıyor.

Hikayeci tarih yazıcılığı İlkçağ'da başlamış, olaylar hikaye tarzında anlatılmış. Öğretici tarih yazıcılığında amaç okuyuculara ders vermek ve milli değerleri aşılamak. Thukydides bu tarzın ilk temsilcisi.

Araştırmacı tarih yazıcılığı 19. yüzyılda doğmuş, olayların neden-sonuç ilişkileri derinlemesine inceleniyor. Sosyal tarih yazıcılığı ise olayları sadece politik değil, sosyal, ekonomik ve kültürel yönleriyle ele alıyor.

Güncel Bilgi: Bugün araştırmacı ve sosyal tarih yazıcılığı daha yaygın olarak tercih ediliyor.

İnsanlığın İlk Dönemleri

Buzulların erimesiyle birlikte yaklaşık 12 bin yıl önce "Bereketli Hilal" olarak adlandırılan Anadolu'nun güneydoğusu ve Mezopotamya'da yaşama uygun koşullar oluşmuş.

İlk insanlar avcılık ve toplayıcılıkla geçinirken, zamanla üretici hale gelmişler. Çayönü Höyüğü ve Cafer Höyükte bulunan emmer buğdayı, Anadolu'nun tahılın ana vatanı olduğunu gösteriyor.

Göbeklitepe dünyanın en erken tarihli dini mimarisi, Çatalhöyük köyden kente geçişin kanıtı, Çayönü ise Yakın Doğu'daki ilk köy yerleşmelerinden. Bu üç yer de UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alıyor.

Önemli Nokta: Yazının icadından önce bilgiler sözlü olarak aktarılıyor, ozanlar ve aşıklar bu görevi üstleniyordu.

Tarih Öncesi ve Tarih Çağları

Yazının icadı (MÖ 3200) tarihi çağların başlangıcı kabul ediliyor. Öncesi "tarih öncesi çağlar", sonrası "tarih çağları" olarak adlandırılıyor.

Tarih öncesi çağlar kullanılan araç-gereçlere göre sınıflandırılmış: Taş Çağı (Eski, Orta, Yeni) ve Maden Çağı (Bakır, Tunç, Demir). İnsanlığın en uzun devri Paleolitik (Eski Taş Çağı), ateş Mezolitikte bulunmuş, tarım Neolitikte başlamış.

Tarih çağları dört dönemde inceleniyor: İlkçağ (MÖ 3200-MS 375), Ortaçağ $375-1453$, Yeniçağ $1453-1789$ ve Yakınçağ (1789-günümüz). Her çağ önemli tarihsel dönüm noktalarıyla sınırlandırılmış.

Hatırla: Anadolu'da ilk yazılı belgeler Kayseri-Kültepe'de bulunmuş!

Yazının Gelişimi ve İlkçağ Bilimi

Sümerler ziggurat ekonomisinin zorunluluğuyla çivi yazısını icat etmişler. İlk yazılı kil tabletler Uruk kentinde bulunmuş. Sümer okullarına "Tablet Evi" deniliyormuş.

Mısırlılar hiyeroglif yazısını kullanmış, Fenikeli alfabesinin gelişmesine model olmuş. İlk kitaplar Bergama'da parşömenden yapılmış, Çinliler ise daha ucuz kağıdı üretmiş.

İlkçağ'da bilim insanlığın ortak ürünü olarak gelişmiş. Mezopotamya uygarlıkları ziggurat tapınaklarında gözlem yaparak astronomi bilimine temel oluşturmuşlar. Strabon Amasya'da yaşamış ve coğrafya konusunda önemli çalışmalar yapmış.

İlginç Bilgi: Sümerler öğretmene "tablet evinin babası", öğrenciye "tablet evinin oğlu" derlermiş!

İlkçağ Medeniyetleri: İran, Hint ve Çin

İran Medeniyetinde Medler ve Persler önemli devletler kurmuşlar. Persler Zerdüştlük dinini benimsemiş, bu dinde iyiliği Ahura Mazda, kötülüğü Ehrimen temsil ediyormuş. Satraplık sistemini uygulamış, gelişmiş posta teşkilatı kurmuşlar.

Hint Medeniyetinde Kast Sistemi hâkimmiş. Brahman, Kşatriya, Vaysiya ve Südra kastları varmış, kastlar arası geçiş yasaklanmış. Hindistan prensliklere ayrılarak racalar tarafından yönetiliyormuş. Sıfırı ilk kez kullanmışlar ama sayı olarak kabul etmemişler.

Çin Medeniyetinde imparatorlar "Tanrının Oğlu" unvanı taşırmış. Konfüçyüs ve Lao-çe önemli filozoflar, Budizm yaygınmış. Barut, kağıt, matbaa, mürekkep ve pusulayı ilk kez bulmuşlar. Tıpta masaj ve akupunktur kullanmışlar.

Bilim Tarihi: Çinliler güneş lekeleri konusunda da bilgi vermişler, ne kadar gelişmiş bir uygarlık!

Mısır ve Mezopotamya Medeniyetleri

Mısır Medeniyeti Nil Nehri çevresinde gelişmiş. Firavunlar "Tanrının Oğlu" sayılır, sınırsız yetkilere sahipmiş. Piramitler Mısır'ın sembolü, papirüs kağıt yapmış, hiyeroglif yazısı kullanmışlar. Mumyacılık ölümden sonraki hayat inancından kaynaklanıyormuş.

Mezopotamya'da beş önemli uygarlık kurulmuş: Sümerler, Akadlar, Asurlar, Babiller ve Elamlar. Sümerler sitenin temelini oluşturmuş, çivi yazısını icat etmişler. Patesi veya Ensi adlı krallar yönetiyormuş.

Babiller Hammurabi Kanunları'yla ünlü, Nabukadnezar döneminde Babil Asma Bahçeleri yapılmış. Asurlar Anadolu'yla ticaret yapmış, karum denilen ticaret pazarları kurmuşlar. Yazıyı Anadolu'ya taşıyan da Asurlular.

Tarihsel Bağlantı: Kayseri-Kültepe'deki yazılı belgelerin Asurlara ait olması, Anadolu-Mezopotamya ticaret bağlantısını gösteriyor.