Yerdeğiştirme ve Yol Kavramları

Hareket konusunda ilk öğreneceğin şey yerdeğiştirme ile yol arasındaki fark. Yerdeğiştirme vektörel bir büyüklük olduğu için yönü önemli, yol ise skaler olduğu için sadece ne kadar gittiğin önemli.

Örneğin güneye 120 km, sonra batıya 50 km gidersen yerdeğiştirmen 130 km olur (pisagor teoremi ile). Ama aldığın yol 170 km'dir $120+50$. Bu fark çok önemli çünkü hız ve sürat hesaplarında farklı sonuçlar verir.

Hız hesabında yerdeğiştirme, sürat hesabında ise toplam yol kullanılır. Kuzeye 80m, doğuya 60m giden bir cismin hızı 10 m/s iken sürati 14 m/s olabilir.

Not: Yerdeğiştirme = bitiş noktası - başlangıç noktası arasındaki en kısa mesafe ve yön!

Hareket Türleri ve Temel Formüller

Hareket iki ana gruba ayrılır: sabit hızlı hareket ve sabit ivmeli hareket. Sabit hızlı harekette ivme sıfır olduğu için sadece X = V.t formülünü kullanırsın.

İvmeli harekette ise üç temel formül var: X = V₀.t + ½at², V = V₀ + at ve V² = V₀² + 2ax. Hareketli hızlanıyorsa ivmeyi (+), yavaşlıyorsa (-) olarak alırsın.

Grafik analizi çok önemli! $v-t$ grafiğinin eğimi ivmeyi, altındaki alan ise yerdeğiştirmeyi verir. $x-t$ grafiğinin eğimi hızı verir.

Örneğin 20 m/s sabit hızla 8 saniye giden bir cismin yerdeğiştirmesi 160m'dir. Bu grafikte dikdörtgen alanı hesaplayarak bulursun.

İpucu: Grafiklerde alan hesabı yaparken üçgen ve dikdörtgen formüllerini kullan!

Grafik Çözümleme Teknikleri

Hız-zaman grafiklerini çözümlemek fizik sorularının anahtarı! Üçgen şeklindeki grafikte alan = ½ × taban × yükseklik formülüyle yerdeğiştirme bulursun.

120 m/s'den 0'a 6 saniyede düşen cismin yerdeğiştirmesi 360m olur. İvmesini bulmak için eğimi hesaplarsın: 120/6 = 20 m/s².

Negatif eğimli grafiklerde cisim yavaşlıyor demektir. 200 m/s'den 0'a 8 saniyede düşen cismin ivmesi -25 m/s² olur. Eksi işaret yavaşlama anlamına gelir.

Grafik çizerken dikkat et: $x-t$ grafiği parabolik, $v-t$ grafiği doğrusal, $a-t$ grafiği ise sabit çizgi şeklinde olur.

Sınav İpucu: Grafik sorularında önce hangi büyüklüğün istendiğini belirle, sonra uygun formülü uygula!