Mevsimlerin Oluşumu

Dünya hem kendi ekseni etrafında döner hem de Güneş etrafında dolanır. Bu hareketlerin yanında, Dünya'nın şekli geoiddir - yani kutuplardan basık, ekvatordan şişkindir. Bu şekil ve hareketlerin hepsi dünyamızdaki yaşamı doğrudan etkiler.

Mevsimlerin oluşmasındaki en önemli etken, Dünya'nın eksen eğikliğidir. Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemiyle yaklaşık 23,5 derecelik bir açı yapar. Bu eğiklik sayesinde, yıl boyunca kuzey ve güney yarım küreler Güneş'ten farklı miktarda ışık alır. Bir yarım küre yaz yaşarken, diğeri kış yaşar.

Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı mevsimlerin oluşumunda etkili değildir. İlginçtir ki Dünya Güneş'e en yakın olduğunda (3 Ocak) kuzey yarım kürede kış mevsimi yaşanır. Bunun sebebi eksen eğikliğidir, uzaklık değil!

Bunu biliyorsun: Türkiye kuzey yarım kürede olduğu için 21 Haziran'da en uzun gündüzü, 21 Aralık'ta ise en uzun geceyi yaşarız. Güney yarım kürede tam tersi olur!

Yıl içinde önemli dört tarih vardır:

• 21 Mart: İlkbahar ekinoksu, gece-gündüz eşitliği
• 21 Haziran: Yaz gündönümü, en uzun gündüz
• 23 Eylül: Sonbahar ekinoksu, gece-gündüz eşitliği
• 21 Aralık: Kış gündönümü, en uzun gece

Mevsimler ve Güneş Işınları

21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gece-gündüz süresi eşittir (12 saat) ve Güneş ışınları ekvatora dik düşer. Bu tarihlerde eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar. 21 Mart'ta kuzey yarım kürede ilkbahar, 23 Eylül'de ise sonbahar başlangıcıdır.

21 Haziran'da Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik düşer ve kuzey yarım kürede yaz mevsimi başlar. Bu tarihte kuzey yarım kürede en uzun gündüz yaşanırken, güney yarım kürede en uzun gece yaşanır. 21 Aralık'ta ise Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik gelir ve kuzey yarım kürede kış başlar.

Mevsimlerin sıcaklık farklarının temel nedeni, birim yüzeye düşen enerji miktarıdır. Güneş ışınları dik geldiğinde birim yüzeye düşen enerji fazla olur ve hava ısınır. Eğik geldiğinde ise aynı enerji daha geniş bir alana yayılır, bu nedenle birim yüzeye düşen enerji azalır ve hava soğur.

İşte ipucu: Mevsimlerin oluşmasında iki faktör etkilidir: Dünya'nın Güneş etrafında dolanması ve dönme ekseninin eğik olması. Uzaklık değişiminin etkisi yoktur!

Dünya'nın eksen eğikliği olmasaydı:

• Mevsimler oluşmazdı
• Yıl boyunca sıcaklık değişimleri olmazdı
• Her yerde gece-gündüz hep 12 saat olurdu
• Güneş ışınları sadece ekvatora dik gelirdi

Bu durumda dünyanın büyük bir kısmında yaşam çok zor olurdu. Eksen eğikliği, Dünya'daki yaşamın çeşitliliğini ve zenginliğini sağlayan önemli bir faktördür.

İklim ve Hava Hareketleri

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Dünya'nın farklı bölgelerinde kutup iklimi, ekvatoral iklim, karasal iklim gibi çeşitli iklimler görülür. Türkiye'de ise Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim tipleri hâkimdir.

İklimi etkileyen faktörler arasında ekvatora uzaklık, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, denize uzaklık ve yükseklik bulunur. İklim zamanla değişebilir ve bu değişimleri inceleyen bilim dalına klimatoloji, bilim insanlarına ise klimatolog denir.

Atmosfer, Dünya'yı saran gaz tabakasıdır ve %78 azot, %21 oksijen ve %1 karbondioksit, su buharı ve diğer gazlardan oluşur. Atmosferde gerçekleşen sıcaklık farkı ve nem kaynaklı olaylara hava olayları denir. Bunları inceleyen bilim dalı meteorolojidir.

Dikkat et: Hava olaylarının temel sebebi havadaki nem ve sıcaklık farklarıdır. Nem yağışları oluştururken, sıcaklık farkları rüzgarı meydana getirir!

Rüzgar, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay yönde hareket eden havadır. Sıcak hava yükselir ve alçak basınç oluşturur. Soğuk hava ise yoğun olduğundan alçalır ve yüksek basınç oluşturur. Bulutlar ve yağışlar genellikle alçak basınç bölgelerinde meydana gelir.

Dönerek ilerleyen güçlü rüzgarlara hortum denir. Şiddetlerine göre büyükten küçüğe sıralama: kasırga > hortum > şeytan kulesidir. Kasırgalar 118 km/h'den hızlı eser ve büyük yıkımlara neden olabilir.

Yağışlar, İklim Değişikliği ve Çözüm Önerileri

Havadaki su buharına nem denir ve yağışların oluşmasındaki en önemli etkendir. Yağışlar iki grupta incelenebilir: gökyüzünde oluşan yağmur, kar, dolu ve yeryüzünde oluşan çiy, kırağı, sis. Yağmur, havadaki nem damlacıklarının birleşip ağırlaşmasıyla oluşurken, kar bu damlacıkların donmasıyla meydana gelir. Dolu ise yağmur damlalarının fırtına etkisiyle donup buz kütlelerine dönüşmesidir.

İklim ve hava olayları arasındaki farklar önemlidir. İklim geniş bir bölgede uzun sürede gözlemlenen ortalama hava durumuyken, hava olayları dar bir alanda kısa sürede gerçekleşir. İklim en az 30-35 yıllık verilerle belirlenir ve değişkenliği azdır, hava olayları ise günlük gözlemlerle belirlenir ve değişkenliği fazladır.

İnsan faaliyetleri sonucu atmosfere salınan sera gazları küresel ısınma ve iklim değişikliğine neden olmaktadır. Fosil yakıtların kullanımı, karbondioksit salınımını artırır ve sera etkisiyle dünya ısınır. Bu da buzulların erimesine, deniz seviyelerinin yükselmesine ve sel, kasırga gibi doğal afetlerin artmasına yol açar.

Sınavda kesin çıkacak: İklim değişikliğinde insan faktörünün etkisi ve alınması gereken önlemler mutlaka sorulur!

İklim değişikliğini önlemek için:

• Yenilenebilir enerji kaynakları (rüzgar, güneş, hidroelektrik) tercih edilmeli
• Enerji tasarrufu yapılmalı
• Geri dönüşüm sağlanmalı
• Binalarda ısı yalıtımı yapılmalı
• Ormanlar korunmalı ve ağaçlandırma çalışmaları yapılmalı
• İnsanlar bilinçlendirilmeli

Bu önlemler hem gezegenimizi korur hem de gelecek nesillerin yaşam kalitesini güvence altına alır. Hepimizin bu konuda sorumlulukları var!