Fen Bilimleri Ders Notları - Barış ZEREN

Bu 8. sınıf Fen Bilimleri ders notları, sınavlarda başarılı olman için ihtiyacın olan tüm konuları içeriyor. İki ana ünite: Mevsimler ve İklim ile DNA ve Genetik Kod konularını detayıyla işleyeceğiz.

Her konu sistematik bir şekilde hazırlanmış ve örneklerle desteklenmiş durumda. Bu notları takip ederek konuları kolayca anlayabilir ve sınavlara hazırlanabilirsin.

💡 İpucu: Bu notları okurken anahtar kelimelere odaklan ve kendi notlarını da alarak konuları pekiştir.

Mevsimlerin Oluşumu

Sen neden kış aylarında palto giyip yaz aylarında tişört giydiğini hiç düşündün mü? Bunun sebebi mevsimler! Dünya'nın iki temel hareketi var: kendi ekseni etrafında dönmesi $gece-gündüz$ ve Güneş etrafında dolanması (yıllık hareket).

Dünya'nın şekli ve özellikleri çok önemli. Geoid şeklinde yani kutuplardan basık, ekvatordan şişkin. Güneş etrafındaki yörüngesi de elips şeklinde. En kritik nokta ise eksen eğikliği - 23°27'lik bu eğim mevsimlerimizi belirliyor!

Mevsimlerin asıl nedeni Dünya'nın Güneş'e uzaklığı değil, eksen eğikliği. Ocak ayında Güneş'e en yakınız ama kış yaşıyoruz! Temmuz'da en uzağız ama yaz geliyor. Bu da eğiklik sayesinde yarım kürelerin farklı miktarlarda ışık almasından kaynaklanıyor.

💡 Önemli: Kuzey yarım küre kış yaşarken, güney yarım küre yaz yaşar - ikisi aynı anda mümkün!

Önemli Tarihler ve Ekinokslar

21 Aralık (Gün Dönümü): Kuzey yarım kürede en uzun gece, güney yarım kürede en uzun gündüz yaşanır. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. Bizde kış başlar!

21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks): Bu tarihlerde gece ve gündüz eşit olur - tam 12 saat! Güneş ışınları ekvatora dik düşer ve eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar.

Birim yüzeye düşen enerji konusu da çok önemli. Kış aylarında güneş ışınları eğik gelir, bu yüzden daha az enerji alırız ve havalar soğur. Yaz aylarında ise daha dik açıyla gelir, daha fazla enerji alır ve havalar ısınır.

Eksen eğikliğinin etkileri: Mevsimler oluşur, yarım küreler farklı mevsimler yaşar, sıcaklık değişir, gece-gündüz süreleri değişir. Eğer bu eğiklik olmasaydı sürekli aynı iklim yaşar, mevsim değişmezdi!

💡 Hatırla: Alan arttıkça birim yüzeye düşen enerji azalır - bu yüzden kış soğuktur!

İklim ve Hava Hareketleri

İklim uzun yıllar boyunca bir bölgede gözlenen hava olaylarının ortalaması. Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim görülür. İklimi etkileyen faktörler: ekvatora uzaklık, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, denize uzaklık ve yükseklik.

Atmosfer bizi çevreleyen hava katmanı. %78 azot, %21 oksijen, %1 diğer gazlardan oluşur. Meteoroloji hava olaylarını inceleyen bilim dalı. Hava olaylarını ölçmek için higrometre (nem), barometre (basınç) ve termometre (sıcaklık) kullanılır.

Rüzgar nasıl oluşur? Sıcak havada yoğunluk az, alçak basınç meydana gelir ve hava yükselir. Soğuk havada yoğunluk fazla, yüksek basınç oluşur ve hava alçalır. Rüzgar yüksek basınçtan alçak basınca doğru oluşur.

💡 Kolay hatırla: Sıcak hava hafiftir yükselir, soğuk hava ağırdır alçalır!

Yağış Çeşitleri ve İklim Değişikliği

Yağış türleri altı çeşit: Yağmur (su damlacıklarının birleşmesi), kar (su damlacıklarının donması), dolu (fırtınada donma), kırağı (gazdan katıya geçiş), çiy (yoğuşma) ve sis (yeryüzüne yakın yoğuşma).

İklim ile hava olayları arasındaki farklar önemli: İklim geniş alanda ve uzun sürede, hava olayları dar alanda ve kısa sürede görülür. İklim kesin, hava olayları tahminidir. İklimi klimatolog, hava olaylarını meteorolog araştırır.

İklim değişikliği günümüzün en büyük sorunlarından biri. Sera gazları atmosfere salınıyor, küresel ısınma meydana geliyor. Buzullar eriyor, deniz seviyeleri yükseliyor, doğal afetler artıyor.

Çözüm önerileri: Yenilenebilir enerji kullan, enerji tasarrufu yap, geri dönüşüm yap, ısı yalıtımı uygula, ormanları koru, ağaçlandır ve insanları bilinçlendir.

💡 Sorularda dikkat: Güneşli, karlı = hava olayı; sıcak, soğuk = iklim!

DNA ve Genetik Kod

Vücudundaki milyarlarca hücrenin her birinde DNA var! DNA, DeoksiriboNükleikAsit'in kısaltması ve hücrenin yönetici molekülü. Solunum, beslenme, üreme gibi tüm yaşamsal faaliyetleri yönetiyor.

Kalıtsal yapıların sıralaması (küçükten büyüğe): Organik Baz → Nükleotid → Gen → DNA → Kromozom → Çekirdek. Kolay hatırlamak için "KeDiGeNi" $Kromozom-DNA-Gen-Nükleotid$ şifresini kullanabilirsin!

DNA'nın özellikleri: Dört organik bazdan oluşur - Adenin (A), Timin (T), Guanin (G), Sitozin (C). Bütün canlılarda aynı 4 nükleotid çeşidi var ama sayıları ve dizilişleri farklı. Bu da canlıları birbirinden farklı kılan şey!

DNA kendini onarabiliyor! Bir nükleotid kaybolursa onarır ama iki karşılıklı nükleotid kaybolursa onaramaz.

💡 Bağ kuralları: Adenin-Timin $A=T$, Guanin-Sitozin (G≡C) - bu çiftler hiç şaşmaz!

Nükleotid, Gen ve Kromozom

Nükleotid DNA'nın yapı birimi. Fosfat + şeker + organik bazdan oluşuyor. Hangi organik baz varsa nükleotidin adı da o oluyor. Adenin varsa "Adenin nükleotidi" deriz.

Nükleotid kuralları çok önemli: Bir DNA zincirinde A=T sayısı, G=C sayısı. Şeker sayısı = Fosfat sayısı = Nükleotid sayısı. A-T arası çift bağ, G-C arası üçlü bağ var.

Gen DNA üzerinde belirli görevleri olan kısım. Saç rengi, göz rengi, kan grubu gibi özelliklerimizi belirler. Bazı hastalıklar da genlerde taşınır.

Kromozom DNA'nın özel proteinlerle sarılmış hali, X şeklinde görünür. Sadece hücre bölünmesi sırasında görülebilir. İnsanlarda 46 kromozom var (23 anneden, 23 babadan).

Önemli: Kromozom sayısının fazla olması gelişmişlik göstermez! Eğrelti otunda 500, insanda 46 kromozom var.

💡 Hatırla: DNA'daki nükleotid sayısı ve dizilişi farklılığı, canlıları birbirinden farklı yapar!

DNA'nın Kendini Eşlemesi

Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler - bu süper önemli! Ana hücredeki kalıtsal bilgilerin yeni hücrelere aktarılması için gerekli.

Eşleme süreci dört aşamada: DNA çift zinciri fermuar gibi açılır, sitoplazmadaki serbest nükleotidler çekirdeğe girer, uygun yerlerine yerleşir, sonunda başlangıçtakiyle aynı iki DNA oluşur.

Önemli bilgiler: Ayrılan eski zincirler yeni DNA'lar için kalıp görevi görür. Her yeni DNA'da bir eski, bir yeni zincir bulunur. Dünyadaki tüm insanların DNA'sı %99,5 aynı - geriye kalan %0,5'lik fark bizi farklı kılıyor!

Canlılar neden farklı? Nükleotid sayısı ve dizilişi farklı olduğu için. Nükleotid çeşidi hep aynı (A, T, G, C) ama bunların sayısı ve sıralaması her canlıda farklı.

💡 Kritik nokta: DNA eşlemesi sayesinde kalıtsal özelliklerimiz nesiller boyu aktarılır!

Kalıtım ve Mendel

Kalıtım (Genetik) özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını araştıran bilim. Baskın gen özelliğini her zaman gösterir (büyük harfle: A, B), çekinik gen sadece baskın gen yokken etkili olur (küçük harfle: a, b).

Temel kavramlar: Alel gen $anne-babadan gelen gen çifti$, Genotip (gen yapısı), Fenotip $dış görünüş = Genotip + Çevre$, Homozigot $AA, aa - saf döl$, Heterozigot $Aa - melez döl$.

Gregor Mendel kalıtım biliminin kurucusu. Bezelye bitkisini seçmesinin nedenleri: kolay yetişir, birkaç döl verir, çok karakteri var, tozlaşma kontrol edilebilir, kapalı çiçekli, kendi kendini tozlar.

Bezelyelerdeki baskın karakterler: Yuvarlak tohum (buruşuğa), sarı tohum (yeşile), uzun gövde (kısaya), mor çiçek (beyaza) baskın.

İnsanlarda baskın özellikler: Siyah saç, kıvırcık saç, siyah deri, kahverengi göz, ayrık kulak memesi.

💡 Formül: AA ve Aa = baskın özellik görülür, aa = çekinik özellik görülür!

Karakter Çaprazlamaları

Çaprazlama eşeyli üreyen canlılarda karakterlerin nesilden nesile aktarılmasını gösteren yöntem. Anne-babadan gelen karakterleri birleştirip yavruların genotip ve fenotiplerini buluyoruz.

Birinci örnek: Saf sarı (AA) x Saf yeşil (aa) = %100 Melez sarı (Aa). F1 dölünde çekinik karakter gizli kalır, sadece baskın karakter görülür.

İkinci örnek: Melez sarı (Aa) x Melez sarı (Aa) = %25 AA (sarı), %50 Aa (sarı), %25 aa (yeşil). Yani %75 sarı, %25 yeşil oran çıkar.

Çaprazlama yöntemleri: Çizgi çekme yöntemi veya kutu yöntemi kullanabilirsin. Her durumda anne ve babadan gelen karakterleri eşleştiriyoruz.

Sonuçların anlamı: %100 = kesin çıkar, %0 = imkansız, %50 = yarı yarıya ihtimal var. Çaprazlama sonuçları ihtimal verir, kesinlik vermez.

💡 Pratik: Çaprazlama sorularında önce genotipleri belirle, sonra eşleştirmeleri yap!