Güneş Sistemi

Güneş sistemimiz, Güneş'in etrafında belirli yörüngelerde dönen gezegenler, uydular ve kuyruklu yıldızlardan oluşur. Güneş sistemindeki ısı ve ışık kaynağımız Güneş'tir.

Güneş, Dünya'ya en yakın yıldız olup 4,6 milyar yaşındadır. Yaklaşık 5 milyar yıl sonra sönecektir. Kullandığımız tüm enerji aslında Güneş'ten gelmektedir! Güneş ile Dünya arasındaki mesafe yaklaşık 150 milyon km'dir ve Güneş ışığı bize yaklaşık 8 dakikada ulaşır. Güneş'in çapı, Dünya'nın çapının 110 katıdır.

Güneş sisteminde sekiz gezegen vardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün. Gezegenler Güneş'in çevresinde belirli bir yörüngede hareket ederler. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş etrafında dönerken Samanyolu galaksinin etrafında da dönerler.

Bunu Biliyor muydun? Venüs ve Uranüs kendi ekseni etrafında doğudan batıya (saat yönünde), diğer gezegenler ise batıdan doğuya (saat yönünün tersi) döner!

Gezegenler büyüklüklerine göre (büyükten küçüğe): Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün, Dünya, Venüs, Mars, Merkür olarak sıralanır. İç gezegenler (Merkür, Venüs, Dünya, Mars) birbirine benzer yapıdadır ve halkaları bulunmaz. Bu gezegenlerin en büyüğü Dünya'dır.

Ay ve Güneş Tutulması

Güneş tutulması, Ay'ın Dünya ile Güneş arasına girmesiyle gerçekleşir. Bu olay Ay'ın yeni ay evresinde olur. Tam güneş tutulmasında ortalık gece gibi kararır, etraf soğur, sokak lambaları yanar ve gökyüzünde yıldızlar görülür.

Ay tutulması ise Güneş, Dünya ve Ay aynı hizada dizildiklerinde ve Ay, Dünya'nın gölgesi içine girdiğinde gerçekleşir. Bu olay gece ve Ay'ın dolunay evresinde olur.

Güneş tutulmasını izlemek için özel üretilmiş güneş tutulma gözlüğü kullanmalısın. Asla doğrudan bakma çünkü göz sağlığın için zararlıdır!

Güneş ve Ay Tutulmasının Farkları:

• Ay tutulması gece, güneş tutulması gündüz gerçekleşir
• Ay tutulması daha sık ve daha uzun süre gözlenir
• Ay tutulması daha geniş alanda gözlenebilir
• Ay tutulması çıplak gözle izlenebilir, güneş tutulması filtreli gözlükle izlenmelidir
• Ay tutulması dolunay evresinde, güneş tutulması yeni ay evresinde gerçekleşir

İlginç Bilgi: Ay'ın Dünya etrafındaki dolanma ekseni düzgün olmadığı için her yeni ay evresinde güneş tutulması, her dolunay evresinde ay tutulması gerçekleşmez. Güneş tutulmasının aynı yerde tekrar gerçekleşmesi için 375 yıl geçmesi gerekir!

Destek ve Hareket Sistemi

Vücudumuzun dik durmasını ve hareket etmesini sağlayan destek ve hareket sistemi, iskelet ve kaslardan oluşur. İskelet sistemi de kemik, eklem ve kıkırdaktan meydana gelir.

Kemikler kıkırdağın sertleşmesi sonucu oluşur. Anne karnında kıkırdak doku kalsiyum birikerek kemiğe dönüşür. Kemikleşme yirmili yaşlara kadar devam eder. Kemiklerimiz:

• Vücudumuzun dik durmasını sağlar
• Kan yapımında görevlidir
• Mineralleri depolar
• İç organları korur

Kemikler şekillerine göre üçe ayrılır:

1. Uzun kemik: Kol ve bacak kemikleri (En uzun kemik uyluk kemiğidir)
2. Kısa kemik: El ve ayak bilek kemikleri, omurlar
3. Yassı kemik: Kafatası, kaburga, leğen, kürek kemikleri

Eklemler, kemiklerin birbirine bağlandığı yerlerdir. Üç çeşittir:

1. Oynar eklem: Hareket yeteneği fazladır (Kol, bacak, parmak, bilek, omuz)
2. Yarı oynar eklem: Hareket yeteneği azdır (Göğüs kafesi, omurga, alt çene)
3. Oynamaz eklem: Hareketsizdir (Kafatası, yüz, kalça, kuyruk sokumu)

İyi Düşün: Yetişkin insan iskeletinde 206 kemik bulunur, ama yeni doğmuş bebeklerde 300 kemik vardır! Büyüdükçe bazı kemikler birleşir.

Kaslar ve Kıkırdak

Kıkırdak esnek bir yapıya sahiptir. Kıkırdak:

• Kemik uçlarında kemiğin boyuna uzamasını sağlar
• Kaygan yapısıyla kemiklerin birbirine sürtünerek aşınmasını önler
• İskelete esneklik kazandırır
• Uzun kemiklerin ve kaburga uçlarında, burun, kulak ve soluk borusunda bulunur

Kaslar kasılma ve gevşeme yeteneğine sahiptir ve üç çeşittir:

1. Çizgili kas (İskelet kası)

   • Kırmızı renklidir
   • Kemiklere tendonla bağlanır
   • İsteğimizle çalışır
   • Hızlı ve ritmik çalışır, çabuk yorulur
   • Çiftler halinde bulunur ve zıt olarak çalışır

2. Düz kas (İç organ kası)

   • İç organlarımızda bulunur
   • İsteğimiz dışında çalışır
   • Beyaz renklidir
   • Yorulmaz, sürekli ve yavaş çalışır

3. Kalp kası

   • Yapısı çizgili kasa, çalışması düz kasa benzer
   • Kırmızı renklidir
   • Hızlı ve ritmik çalışır
   • Yorulmaz ve isteğimiz dışında çalışır

Kırık kemikler için platin çubuklar, protez kol ve bacaklar, kemik yamaları gibi teknolojik gelişmeler sayesinde destek ve hareket sistemi sorunları daha kolay tedavi edilebiliyor.

Sindirim Sistemi

Hayatsal faaliyetlerimiz için besinlere ihtiyacımız vardır. Besinler enerji kaynağımızdır, büyümemizi sağlar ve bizi hastalıklara karşı korur. Büyük yapılı besinlerin kana geçebilecek küçük parçalara ayılmasına sindirim denir.

Sindirim iki şekilde olur:

1. Mekanik Sindirim: Besinlerin çiğneme ve kas hareketleri ile küçük parçalara ayrılmasıdır.
2. Kimyasal Sindirim: Besinlerin enzimler yolu ile parçalanmasına denir.

Besinler sırasıyla ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs yolundan ilerleyerek sindirim sisteminden ayrılır.

Ağızda hem mekanik hem de kimyasal sindirim gerçekleşir. Karbonhidratların kimyasal sindirimi burada başlar.

Mide sindirim sisteminin en geniş bölümüdür. Karın boşluğunun sol alt kısmında bulunur. Şekli "J" harfine benzer. Proteinlerin kimyasal sindirimi midede başlar.

İnce bağırsak sindirim sisteminin en uzun bölümüdür $7-8 metre$. Yağların sindirimi burada başlar ve biter. Protein ve karbonhidratların sindirimi de burada biter. Sindirilmiş besinler villuslardan emilerek kana geçer.

Merak Ediyor musun? Vitamin, mineral ve su çok küçük yapılı oldukları için sindirilmeden kana geçer. Sindirilmeleri gerekmez!

Sindirime Yardımcı Organlar

Karaciğer

• Safra adı verilen salgıyı üretir (Safra kesesinde depolanır)
• Safra yağların mekanik sindirimini sağlar
• Kanın pıhtılaşmasını sağlayan proteinleri üretir
• Kanda bulunan fazla glikozu glikojen şeklinde depo eder
• A vitamini üretir ve A, D, E, K vitaminlerini depolar

Pankreas

• Pankreas özsuyunu salgılar
• İçerisinde enzimler bulunur
• Yağ, protein ve karbonhidratların kimyasal sindirimini sağlar

Karbonhidratların Sindirimi: Ağızda başlar, ince bağırsakta biter. Proteinlerin Sindirimi: Midede başlar, ince bağırsakta biter. Yağların Sindirimi: İnce bağırsakta başlar ve biter.

Dolaşım Sistemi

Dolaşım sistemi, hücrelere gerekli besin ve oksijeni taşır, oluşan atık maddeleri de uzaklaştırır. Kalp, kan ve damarlardan oluşur.

Kalp, kanın pompalanmasını sağlar. Göğüs kafesi içerisinde, iki akciğer arasında bulunur. Kalbinizin büyüklüğü kendi yumruğunuz kadardır. Kalp dört odacıklıdır: üstte kulakçıklar, altta karıncıklar bulunur.

Kan toplardamarla kulakcıklara gelir. Karıncıklar da atardamar ile kanın pompalandığı yerdir. Kalbin sağ tarafında kirli, sol tarafında temiz kan bulunur.

Damarlar ve Kan

Damarlar üç çeşittir:

Atardamar

• Kanı kalpten taşıyan damarlardır
• Kalınlığı fazladır
• Kan basıncı ve akış hızı fazladır
• Akciğer atardamarı hariç temiz kan taşır

Toplardamar

• Kanı kalbe taşıyan damarlardır
• Akciğer toplardamarı hariç kirli kan taşır
• Kan akış hızı atardamardan yavaş, kılcal damardan hızlıdır
• Kan basıncı en düşük damardır

Kılcal damar

• Atardamar ile toplardamar arasında yer alır
• Hücrelerle madde alış-verişinin yapılmasını sağlar
• Akış hızı en yavaş damardır

Nabız: Kalbin her atışında atardamarlara yaptığı vuruş etkisine nabız denir. Yetişkinlerde nabız 70-80'dir.

Tansiyon: Kanın atardamar duvarına yaptığı basınca tansiyon denir. Alt odacıklar kasıldığında oluşan basınca büyük tansiyon, kasılmadan hemen önce oluşan basınca küçük tansiyon denir.

İyi Bilgi: Doktorlar vücudunuzdaki sesleri dinlemek için stetoskop kullanırlar. Bununla kalp atışı ve tansiyon ölçülebilir!

Kan ve Dolaşım

Kan hücreleri ve kan plazmasından oluşur. Yetişkin bir insanda 5 litre kan bulunur. Kanın yaklaşık %55'i kan plazması, %45'i kan hücreleridir.

Kan plazması, %90'ı su olan bir sıvıdır. %10'u besinler, artık maddeler ve hormonlardan oluşur.

Kan hücreleri üç çeşittir:

1. Alyuvar: Kana kırmızı renk verir. İçerisinde hemoglobin bulunur. Oksijen ve karbondioksit taşır.
2. Akyuvar: Vücudu mikroplara karşı korur. Çekirdekli ve beyaz renklidir.
3. Kan pulcukları: Kanın pıhtılaşmasını sağlar. Çekirdeksiz ve çok küçüktür.

Büyük kan dolaşımı: Kalp ile vücut arasında dolaşır. Kalbin sol karıncığından çıkan temiz kan bütün vücuda dağılır. Hücrelerde kirlenen kan, kalbin sağ kulakçığına gelir.

Küçük kan dolaşımı: Kalp ile akciğer arasında dolaşır. Kalbin sağ karıncığındaki kirli kan akciğere taşınır. Burada temizlenen kan kalbin sol kulakçığına gelir.

Kanın görevi kısaca taşımacılık yapmaktır:

• Hücrelere besin ve oksijen taşır
• Atık maddeleri taşır
• Yaralanan organlarda pıhtılaşarak kan kaybını önler
• Vücudu mikroplara karşı korur

Solunum Sistemi

Solunum sistemi havadaki oksijenin kana, kanda bulunan karbondioksitin de havaya verilmesini sağlar. Burun, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronş, bronşçuk ve akciğerlerden oluşur.

Burun: Havayı nemlendirip ısıtır. Burundaki kıllar ve sümüksü madde havadaki toz parçacıklarını tutar.

Yutak: Ağız ve burun boşluğuyla, yemek ve soluk borusunun birleştiği kısımdır.

Gırtlak: Yutaktan gelen havayı soluk borusuna iletir. İçinde bulunan ses telleri ile ses oluşumunu sağlar.

Soluk borusu: Üst üste dizilmiş kıkırdak halkalardan oluşur. Soluk borusunun içi toz ve mikroplara karşı kaygan ve yapışkan bir zarla kaplıdır.

Bronşlar ve bronşçuklar: Soluk borusu ikiye ayrılarak bronşları oluşturur. Bu kollar akciğerlerde gittikçe incelir.

Akciğer: Süngerimsi yapıdadır. Sağ akciğer 3, sol akciğer 2 lob (parça)dan oluşur. Sol akciğerin küçük olmasının nedeni burada kalbin bulunmasıdır.

Önemli Bilgi: Akciğerlerin yapısındaki alveoller, gaz alışverişinin gerçekleştiği yerdir. Bu alveollerin etrafı kılcal damarlarla çevrilidir.

Soluk Alıp Verme

Soluk Alma:

1. Diyafram kasılarak düzleşir
2. Akciğerlerin tabanı aşağı doğru çekilir
3. Kaburga kasları kasılır
4. Göğüs kafesi genişler
5. Akciğerlerin içerisindeki basınç azalır
6. Akciğerler genişleyerek içeri temiz hava girer

Soluk Verme:

1. Diyafram gevşeyerek kubbeleşir
2. Akciğerler yukarı doğru hareket eder
3. Kaburga kasları gevşer
4. Göğüs kafesi daralır
5. Akciğerlerin içerisindeki basınç artar
6. Akciğerler daralır, dışarı kirli hava çıkar

Boşaltım Sistemi

Hücrelerde yaşamsal faaliyetler sonucu oluşan ve vücuda fazla alınan maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir.

Vücutta oluşan atık maddeler: Karbondioksit, üre, ürik asit, amonyak Vücutta oluşan artık maddeler: Su, vitamin ve mineral (fazlalık olanlar)

Böbrekler, kan içindeki atık maddelerin süzüldüğü organdır. Süzülen üre, fazla su ve tuz idrarı oluşturur. Böbreklerde nefron adı verilen birimler kanı süzer - her böbrekte bir milyon nefron vardır!