Fen Ders Notları - Anlaşılır ve Özlü Özetler

Mevsimler ve İklim

Dünya'nın şekli ve hareketleri hayatımızı doğrudan etkiler! Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner ve bu dönüş gece-gündüz olayını meydana getirir.

Aynı zamanda Dünya, Güneş etrafında dolanma hareketi yapar. Dünya'nın şekli tam olarak küre değil, geoid şeklindedir - yani kutuplardan basık, ekvatordan şişkindir.

Mevsimlerin oluşmasında iki önemli etken vardır:

1. Dünya'nın Güneş etrafında dolanması
2. Dünya'nın dönme ekseninin 23° 27' eğik olması

Bunu Biliyor muydun? Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı mevsimlerin oluşumunda etkili değildir! Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu 3 Ocak'ta kuzey yarım kürede kış mevsimi yaşanır.

Mevsim dönüşüm tarihleri çok önemlidir:

• 21 Aralık: Kuzey yarım kürede kış, güney yarım kürede yaz başlangıcı
• 21 Mart: Kuzey yarım kürede ilkbahar, güney yarım kürede sonbahar başlangıcı
• 21 Haziran: Kuzey yarım kürede yaz, güney yarım kürede kış başlangıcı
• 23 Eylül: Kuzey yarım kürede sonbahar, güney yarım kürede ilkbahar başlangıcı

Ekinokslar ve Gün Dönümleri

21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde dünyada çok özel bir durum gerçekleşir: ekinokslar! Bu tarihlerde gece-gündüz süresi eşittir (12 saat) ve Güneş ışınları ekvatora dik düşer. Bu nedenle eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar.

Gün dönümlerinde ise kuzey ve güney yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır:

• 21 Haziran'da Güneş ışınları yengeç dönencesine dik gelir ve kuzey yarım kürede en uzun gündüz yaşanır.
• 21 Aralık'ta ise Güneş ışınları oğlak dönencesine dik gelir ve kuzey yarım kürede en uzun gece yaşanır.

Birim yüzeye düşen enerji mevsimler için çok önemlidir. Yaz mevsiminde birim yüzeye düşen enerji fazla, kış mevsiminde azdır. Bunun nedeni Güneş ışınlarının geliş açısıdır.

Ekvatorda Güneş ışınları dik düştüğü için enerji yoğunluğu fazlayken, kutuplarda eğik düştüğü için enerji yoğunluğu azdır.

Dünya'nın eksen eğikliği olmasaydı:

• Mevsimler oluşmazdı
• Gece-gündüz eşitliği sürekli yaşanırdı
• Güneş ışınları sadece ekvatora dik gelirdi
• Yıllık sıcaklık farkı oluşmazdı

Hatırla! Birim yüzey arttıkça, birim yüzeye düşen enerji azalır. Bu nedenle ışınların eğik geldiği kutup bölgelerinde sıcaklık daima düşüktür.

İklim ve Hava Olayları

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim gibi farklı iklimler görülür.

İklimi etkileyen faktörler şunlardır:

1. Ekvatora olan uzaklık
2. Bitki örtüsü
3. Yeryüzü şekilleri
4. Denize uzaklık
5. Denizden yükseklik

Hava olayları ise havada meydana gelen sıcaklık farkından ve havadaki nemden kaynaklanır. Meteoroloji bilimi hava olaylarını inceler, uzmanlarına meteorolog denir.

Hava olaylarının ölçümünde kullanılan aletler:

• Higrometre (Nem ölçer)
• Barometre (Basınç ölçer)
• Termometre (Sıcaklık ölçer)

Rüzgar, yatay yönde meydana gelen hava hareketidir. Rüzgarın oluşma nedeni basınç farkıdır. Sıcak hava yükselir ve alçak basınç alanı oluşur. Soğuk hava ise alçalır ve yüksek basınç alanı oluşturur. Rüzgar, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.

İlginç Bilgi: Dönerek ilerleyen rüzgarlara hortum denir. Şiddetlerine göre: kasırga > hortum > şeytan kulesi şeklinde sıralanırlar. Kasırganın sürati 118 km/h'den fazladır!

Yağış Çeşitleri ve İklim Değişikliği

Havadaki su buharına nem denir ve bu yağışların oluşmasındaki en büyük etkendir. Başlıca yağış çeşitleri şunlardır:

1. Yağmur: Havadaki su buharı yoğuşarak su damlacıklarını oluşturur
2. Kar: Buluttaki su damlacıkları soğuk havanın etkisiyle donar
3. Dolu: Yağmur damlaları fırtına etkisiyle donar ve buz kütlelerine dönüşür
4. Kırağı: Havadaki nem çok soğuk havalarda kırağılaşarak (gazdan katıya) oluşur
5. Çiy: Havanın soğumasıyla nem yoğuşarak su damlacıkları oluşturur
6. Sis: Yeryüzüne yakın yerde su buharının yoğuşmasıyla küçük su damlacıkları oluşur

İklim değişikliği, insanların faaliyetleri sonucu atmosfere salınan sera gazlarıyla hava sıcaklığının artmasıdır. Bu durum küresel ısınmaya yol açar. Sonuçta buzullar erir, deniz seviyeleri yükselir ve sel, kasırga gibi doğal afetler daha sık yaşanır.

İklim değişikliğini önlemek için:

• Yenilenebilir enerji kaynakları kullanmalıyız (rüzgar, güneş, hidroelektrik)
• Enerji tasarrufu yapmalıyız
• Geri dönüşümü artırmalıyız
• Binalarda ısı yalıtımı yapmalıyız
• Ormanları korumalıyız

Aklında Tut! Hava olayları ve iklim arasındaki farkı sorularda şöyle ayırt edebilirsin: "güneşli, rüzgarlı, karlı" gibi anlık olaylar hava durumunu; "sıcak, soğuk, kurak, yağışlı" gibi ifadeler ise iklimi belirtir.

DNA ve Genetik Kod

DNA, hücre içerisindeki yönetici moleküldür. Deoksiribonükleik asit kısaltması olan DNA, hücrede yaşamsal faaliyetleri yönetir ve kalıtsal bilgileri taşır. DNA'nın yapısı nükleotidlerden oluşur.

Kalıtsal yapılar küçükten büyüğe doğru şöyle sıralanır: Organik Baz → Nükleotid → Gen → DNA → Kromozom → Çekirdek

Kolay hatırlaman için bunu "KeDiGeNi" (Kromozom-DNA-Gen-Nükleotid) olarak ezberleyebilirsin.

DNA'nın önemli özellikleri:

• DNA'nın yapı birimi nükleotiddir
• DNA'nın görev birimi gendir
• DNA'da dört farklı organik baz vardır: Adenin (A), Timin (T), Guanin (G), Sitozin (S veya C)
• DNA zincirlerinde her zaman A=T ve G=C eşitliği vardır
• DNA molekülü zincirler arasında zayıf hidrojen bağları ile bağlanır

Şaşırtıcı Bilgi: Dünyadaki bütün insanların DNA'ları %99,5 aynıdır! Sadece %0,5'lik fark insanların farklı özellikte olmasını sağlar.

Nükleotid, DNA'nın yapı birimidir ve fosfat, deoksiriboz şekeri ve azotlu organik bazdan oluşur. Her nükleotidin ismi, içinde bulunan organik bazdan gelir.

DNA'nın Kendini Eşlemesi ve Kromozomlar

DNA, hücre bölünmeden önce kendini eşler. Bu sayede aynı kalıtsal bilgiler yeni hücrelere de aktarılır. DNA'nın kendini eşlemesi şöyle gerçekleşir:

1. DNA'nın çift zincirli yapısı ortadan ikiye ayrılır (fermuar gibi açılır)
2. Sitoplazmadan serbest nükleotidler çekirdeğe girer
3. Ayrılan zincirlerin karşısına uygun nükleotidler yerleşir
4. Sonuçta başlangıçtaki ile aynı olan iki DNA molekülü oluşur

Kromozom ise DNA'nın etrafını özel proteinlerin sarması sonucu oluşan ve X'e benzeyen kalıtım maddesidir. Kromozomlar sadece hücre bölünmesi sırasında görülür.

Her türün kendine ait kromozom sayısı vardır:

• İnsanlarda 46 kromozom (23'ü anneden, 23'ü babadan)
• Eğrelti otunda 500 kromozom
• Solucan da ise sadece 2 kromozom

Önemli Notlar:

• Kromozom sayısının fazla olması, canlının gelişmişliğini göstermez
• Kromozom sayısının vücut büyüklüğü ile ilişkisi yoktur
• Kromozom sayısının aynı olması, canlılar arasında akrabalık olduğunu göstermez

Unutma! Canlıların birbirinden farklı olmasının nedeni DNA'daki nükleotid dizilişinin farklı olmasıdır, nükleotid çeşidi değil. Bütün canlılarda dört çeşit nükleotid bulunur.

Kalıtım ve Genetik

Kalıtım (genetik), kalıtsal özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını araştıran bilim dalıdır. Kalıtım biliminin kurucusu Gregor Mendel'dir ve çalışmalarında bezelye bitkisini kullanmıştır.

Kalıtımla ilgili önemli kavramlar:

• Gen: Kromozom üzerinde bulunan ve kalıtsal karakterleri taşıyan birimler
• Baskın gen: Özelliğini her zaman gösteren gen (büyük harfle gösterilir: A, B, S)
• Çekinik gen: Baskın gen olmadığında etkisini gösteren gen (küçük harfle gösterilir: a, b, s)
• Alel gen: Biri anneden diğeri babadan gelen gen çifti
• Genotip: Gen yapısı (AA, Aa, aa)
• Fenotip: Canlının dış görünüşü (Gen yapısı + Çevre etkisi)
• Saf döl (Homozigot): Alel genlerin aynı olması (AA, aa)
• Melez döl (Heterozigot): Alel genlerin farklı olması (Aa)

İnsanlarda görülen bazı kalıtsal özellikler:

• Siyah saç, sarı saça baskındır
• Kıvırcık saç, düz saça baskındır
• Kahverengi göz, mavi göz rengine baskındır
• Ayrık kulak memesi, bitişik kulak memesine baskındır

Önemli! Çaprazlamada elde edilen sonuçlar ihtimali verir, kesinlik belirtmez. %100 kesin ortaya çıkar, %0 imkansızdır, %50 yarı yarıya olabilir veya olmayabilir.

Bezelyelerde Karakter Çaprazlamaları

Mendel bezelyelerde yedi farklı karakter üzerinde çalışmıştır. Bunlar:

• Çiçek rengi: Mor (baskın) - Beyaz (çekinik)
• Tohum rengi: Sarı (baskın) - Yeşil (çekinik)
• Tohum şekli: Düz (baskın) - Buruşuk (çekinik)
• Bitki boyu: Uzun (baskın) - Kısa (çekinik)
• Çiçek durumu: Yanda (baskın) - Uçta (çekinik)
• Meyve şekli: Yassı (baskın) - Kıvrık (çekinik)
• Meyve rengi: Yeşil (baskın) - Sarı (çekinik)

Karakter çaprazlaması, eşeyli üreyen canlılarda karakterlerin nesilden nesile aktarılmasının gösterilmesidir. Çaprazlama yaparken iki yöntem kullanılabilir:

1. Karakterlerden çizgiler çizerek oluşacak eşleşmeleri belirlemek
2. Kutular kullanarak dişi ve erkeğin karakterlerini kesiştiği noktalarda göstermek

Örneğin, saf sarı bezelye (AA) ile saf yeşil bezelyenin (aa) çaprazlanması sonucunda:

• Genotip: %100 Melez (Aa)
• Fenotip: %100 Sarı

İki melez sarı bezelyenin (Aa) çaprazlanması sonucunda:

• Genotip: %25 Saf sarı (AA), %50 Melez sarı (Aa), %25 Saf yeşil (aa)
• Fenotip: %75 Sarı, %25 Yeşil

Hatırlatma! F1 dölü çaprazlamasında oluşan bireyler baskın karakterin özelliğini gösterir, çekinik karakter gizli kalır. F2 dölünde ise çekinik özellikler de ortaya çıkmaya başlar.