Fen Bilimleri 8. Sınıf: Mevsimler ve İklim Konu Anlatımı

Dünya ve Hareketleri

Dünya soldan sağa doğru kendi etrafında döner ve Güneş etrafında dolanır. Dünyanın Güneş çevresinde dolandığı yörünge elips şeklindedir.

Dünya kendi ekseni etrafındaki dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Bu hareket sonucunda gece-gündüz oluşur ve günlük sıcaklık farklarını yaşarız. Dolanma hareketini ise 365 gün 6 saatte tamamlar ve bunun sonucunda mevsimler ile yıllık sıcaklık farkları oluşur.

Mevsimlerin oluşmasında iki önemli etken vardır: Dünyanın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki dolanması. Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine 23°27' eğiktir. Aynı anda farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır. Türkiye Kuzey Yarım Küre'de (KYK) yer alır.

Dikkat! Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasının mevsimlerin oluşmasında etkisi yoktur. Bu durum sadece mevsimlerin süresini etkiler.

Mevsimlerin Başlangıç Tarihleri

Mevsimlerin başlangıç tarihleri Kuzey ve Güney Yarım Küre'de farklılık gösterir:

• 21 Mart: KYK'de İlkbahar, GYK'de Sonbahar başlar
• 21 Haziran: KYK'de Yaz, GYK'de Kış başlar
• 23 Eylül: KYK'de Sonbahar, GYK'de İlkbahar başlar
• 21 Aralık: KYK'de Kış, GYK'de Yaz başlar

Dünyanın Güneş'e en yakın olduğu tarih 3 Ocak (Günberi), en uzak olduğu tarih ise 4 Temmuz (Günöte) tarihidir. Güneş'e yakın olduğumuzda Dünya yörüngesinde daha hızlı hareket eder.

Ocak ayında KYK'de kış mevsimi, GYK'de yaz mevsimi daha kısa sürer. Temmuz ayında ise KYK'de yaz mevsimi, GYK'de kış mevsimi daha uzun sürer.

Önemli bilgi: Mevsimlerin oluşmasındaki temel faktör Dünya'nın Güneş'e olan mesafesi değil, eksen eğikliğidir. Yaklaşıp uzaklaşma sadece mevsimlerin süresini etkiler.

Önemli Tarihler ve Güneş Işınları

Gündönümleri, mevsim değişimindeki önemli tarihlerdir: 21 Haziran (Yaz Gündönümü) ve 21 Aralık (Kış Gündönümü). Ekinoks tarihlerinde (21 Mart ve 23 Eylül) tüm dünyada 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır.

Dönenceler, Güneş ışınlarının dik geldiği önemli enlemlerdir: Yengeç Dönencesi (KYK) ve Oğlak Dönencesi (GYK). Ekvatorda her zaman gece-gündüz eşitliği yaşanır.

Güneş ışınlarının geliş açısı sıcaklığı etkiler. Işınlar dik açıyla geldiğinde dar bir alan ısınır ve birim yüzeye düşen enerji miktarı fazladır. Eğik açıyla geldiğinde ise geniş bir alan ısınır, birim yüzeye düşen enerji miktarı daha azdır.

Yaz mevsiminde: Gündüz süresi > Gece süresi Kış mevsiminde: Gece süresi > Gündüz süresi

Önemli bilgi: Güneş ışığının dik geldiği yerlerde gölge oluşmaz! En uzun gölge boyu kış mevsiminde, Güneş doğarken veya batarken görülür. En kısa gölge boyu ise yaz mevsiminde, öğle vakti Güneş tam tepedeyken görülür.

Tarih ve Işınların Geliş Açısı

Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ve Yengeç Dönencesi'nin üst kısmında yer aldığı için Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açı ile almaz.

21 Mart (İlkbahar Ekinoksu):

• Tüm dünyada gece-gündüz eşitliği görülür
• KYK'de İlkbahar, GYK'de Sonbahar başlar
• Güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir

21 Haziran (Yaz Gündönümü):

• KYK'de Yaz, GYK'de Kış mevsimi başlar
• Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir
• KYK'de en uzun gündüz, GYK'de en uzun gece yaşanır
• Bu tarihten sonra KYK'de gündüzler kısalmaya başlar

23 Eylül (Sonbahar Ekinoksu):

• Tüm dünyada gece-gündüz eşitliği görülür
• KYK'de Sonbahar, GYK'de İlkbahar başlar
• Güneş ışınları Ekvator'a dik gelir

21 Aralık (Kış Gündönümü):

• KYK'de Kış, GYK'de Yaz mevsimi başlar
• Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik gelir
• KYK'de en uzun gece, GYK'de en uzun gündüz yaşanır
• Bu tarihten sonra KYK'de gündüzler uzamaya başlar

İpucu: Ekinoks (21 Mart ve 23 Eylül) tarihlerinde Güneş ışınları Ekvator'a dik gelirken, gündönümlerinde dönence bölgelerine dik gelir.

Eksen Eğikliğinin Etkileri

Dünya'nın eksen eğikliği birçok doğal olayı etkiler. Eksen eğikliğinin sonuçları:

• Mevsimler oluşur
• Güneş ışınlarının geliş açısı yıl boyunca değişir
• Gece-gündüz süreleri yıl içinde farklılık gösterir
• Gölge boyları değişir
• Dönenceler oluşur
• Farklı yarım kürelerde aynı anda farklı mevsimler yaşanır

Eğer eksen eğikliği olmasaydı:

• Güneş ışınları daima Ekvator'a dik gelirdi
• Mevsimler oluşmazdı
• Her yerde daima gece-gündüz eşitliği yaşanırdı
• Güneşin doğuş-batış saatleri değişmezdi

21 Aralık'tan 21 Haziran'a kadar (1 yönünde) KYK'de:

• Geceler kısalır, gündüzler uzar
• Güneş ışınlarının gelme açısı büyür
• Birim alana düşen enerji miktarı artar
• Gölge boyları kısalmaya başlar

21 Haziran'dan 21 Aralık'a kadar (2 yönünde) KYK'de:

• Gündüzler kısalır, geceler uzar
• Güneş ışınlarının gelme açısı küçülür
• Birim alana düşen enerji miktarı azalır
• Gölge boyları uzamaya başlar

Unutma! Güney Yarım Küre'de bu durumların tam tersi yaşanır.

İklim ve Hava Olayları

İklim, geniş bir bölgede 35-40 yıl gibi uzun süre boyunca gözlemlenen ortalama hava koşullarıdır. İklimden bahsederken "kurak", "yağışlı", "soğuk" gibi ifadeler kullanılır. İklimi inceleyen bilim dalı Klimatoloji, bilim insanı Klimatolog'dur.

Hava olayları ise dar bir bölgede, kısa süre içerisinde gerçekleşen meteorolojik durumlardır. Barometre, higrometre ve termometre gibi araçlarla ölçümler yapılır. Hava olaylarından bahsederken "güneşli", "yağmurlu", "karlı" gibi ifadeler kullanılır. Hava olaylarını inceleyen bilim dalı Meteoroloji, bilim insanı Meteorolog'dur.

İklim değişikliği, insan faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan sera gazlarının artmasıyla meydana gelir. Fosil yakıtların kullanımı CO₂ salınımına, bu da sera etkisine ve küresel ısınmaya yol açar. Bunun sonucunda buzullar erir, deniz seviyeleri yükselir, mevsimsel değişiklikler ve doğal afetler artar.

İklim değişikliğini önlemek için yenilenebilir enerji kaynaklarını tercih etmeli, enerji tasarrufu yapmalı, atıkları geri dönüştürmeli ve ormanları korumalıyız.

Dikkat! Hava olaylarını meydana getiren asıl etken havadaki su buharı (nem) ve sıcaklık farkıdır. İklim kesinlik bildirir ama değişmez değildir.

Hava Olayları

Gökyüzünde ve yeryüzünde çeşitli hava olayları gerçekleşir:

Kar: Soğuk havanın etkisiyle havadaki nem buz kristallerine dönüşür ve birleşerek karı oluşturur.

Dolu: Bulutlardaki su damlacıkları soğuk hava etkisiyle donar ve bu donan tanecikler bir araya gelerek doluyu oluşturur.

Yağmur: Bulutlardaki su buharı yoğuşarak damlacıklara dönüşür ve birleşerek yağmur şeklinde yağar.

Çiy: Gece hava soğuduğunda, havadaki su buharı yoğuşarak ağaçlar ve yeşillikler üzerinde su damlacıkları oluşturur.

Kırağı: Gece hava çok fazla soğuduğunda havadaki su buharı çiye dönüşmeden direkt donar ve kar yağmış gibi bir görüntü oluşur.

Sis: Yeryüzüne yakın yerde hava içindeki su buharının yoğuşması veya donarak kristalleşmesi sonucu oluşan çok küçük su damlacıkları veya buz kristalleridir.

Rüzgâr: Bölgeler arasında sıcaklık ve basınç farklılığından dolayı yatay yönde oluşan hava hareketidir. Rüzgâr her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.

İlginç bilgi: Sıcaklık ve nem doğru orantılıdır. Bir bölgede sıcaklık artarsa buharlaşma hızı artar ve havadaki nem de artar.

Basınç Alanları ve Rüzgârlar

Alçak Basınç (AB) alanlarında:

• Hava yoğunluğu az, sıcaklık fazladır
• Buharlaşma fazla olduğundan bulutlanma ve yağış görülür
• Rüzgâr çevreden merkeze doğru eser
• Yükselici hava hareketi gözlenir

Yüksek Basınç (YB) alanlarında:

• Hava yoğunluğu fazla, sıcaklık düşüktür
• Hava açık ve güneşlidir, bulutlanma ve yağış gözlenmez
• Rüzgâr merkezden çevreye doğru eser
• Alçalıcı hava hareketi gözlenir

Örneğin:

• A bölgesi yüksek basınç altındaysa: Soğuk, açık hava ve yağış olmaz
• B bölgesi alçak basınç altındaysa: Sıcak, bulutlu hava ve yağış olabilir

Şaşırtıcı gerçek: Alçak basınç alanında bulutlanma olur ve bu bölge aslında daha sıcaktır. Yüksek basınç alanı güneşli görünse de daha soğuktur. Bu durum, sıcak olan bölgenin güneşli bölge değil, bulutlanmanın olduğu bölge olduğunu gösterir.