Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı Soruları ve Yanıtlar

Mevsimlerin Oluşumu ve Dünya'nın Hareketi

Neden yaz sıcak, kış soğuk olduğunu hiç merak ettin mi? Bunun sebebi Dünya'nın Güneş etrafında dolanırken 23°27'lik eksen eğikliği ile dönmesi. Bu eğiklik sayesinde Güneş ışınları bazen dik, bazen eğik geliyor.

Güneş ışınları dik geldiğinde alan dar oluyor ve birim yüzeye daha fazla ışık düşüyor - bu durumda yaz mevsimi yaşanır. Eğik geldiğinde ise alan geniş oluyor, daha az ışık düşüyor ve kış mevsimi başlıyor.

Yılın önemli tarihleri şunlar: 21 Mart ve 23 Eylül (ekinoks) tarihlerinde gece-gündüz eşit oluyor. 21 Haziran ve 21 Aralık (gün dönümü) tarihlerinde ise en uzun gündüz ve geceler yaşanıyor.

Dikkat: Güneş ışınları eğimli geldiğinde cismin gölgesi uzun, dik geldiğinde ise gölge neredeyse oluşmuyor!

İklim, Hava Olayları ve Rüzgar

Hava olayları ile iklim arasındaki farkı biliyor musun? Hava olayları dar bir bölgede kısa sürede olan değişken durumlar (bugünkü hava gibi). İklim ise geniş bölgelerde uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalaması.

Meteoroloji hava olaylarını, klimatoloji iklimi inceleyen bilim dalları. Bu konularda çalışanlar da meteorolog ve klimatolog olarak adlandırılıyor.

Rüzgar nedir peki? Sıcak hava yükselir ve alçak hava basıncı oluşturur. Soğuk hava alçalır ve yüksek hava basıncı yaratır. Rüzgar da yüksek basınçtan alçak basınca doğru esen yatay hava hareketidir.

İpucu: Sıcaklık farkı ne kadar fazlaysa, rüzgarın şiddeti o kadar artar!

DNA ve Genetik Yapı

Vücudundaki her hücre nasıl ne yapacağını biliyor dersin? Bunun sırrı DNA adı verilen yönetici molekülde! DNA hücrenin çekirdeğinde bulunur ve tüm yaşamsal faaliyetleri yönetir.

Kromozom = DNA + Bazı proteinler şeklinde oluşur. Gen ise DNA'nın görev birimi, nükleotid ise yapı birimidir. Basit karmaşığa doğru sıralama: Nükleotid → Gen → Kromozom → DNA.

Nükleotidler 4 çeşittir: Adenin (A), Timin (T), Guanin (G), Sitozin (S). Her nükleotid organik baz + şeker + fosfat içerir. DNA'nın iki zinciri var ve çiftleme kuralı şöyle: A-T (2'li bağ), G-S (3'lü bağ).

Önemli: DNA molekülünde Adenin = Timin ve Guanin = Sitozin miktarı her zaman eşittir!

DNA Eşlenmesi ve Kalıtım

DNA eşlenmesi nasıl olur? DNA fermuar gibi açılır, sitoplazmdaki serbest nükleotidler çekirdeğe girer ve karşı kollar tamamlanır. Sonuçta bir eski bir yeni olmak üzere iki DNA molekülü oluşur.

Bazen hatalar olur: yanlış eşleşme ve eksik eşleşme onarılabilir, ama iki iplikte de karşılıklı eksik eşleşme onarılamaz.

Kalıtım karakterlerin dölleme sırasında anne-babadan çocuğa geçmesidir. Bu konuyu inceleyen bilime genetik denir. Öncüsü Gregor Mendel'dir ve bezelye bitkisi kullanmıştır çünkü kolay yetişir, üreme süresi kısa ve birden fazla özelliği taşır.

Temel kavram: Gen bir kromozomun belirli kısmını oluşturan nükleotid dizilimidir!

Kalıtım Çeşitleri ve Cinsiyet Belirlenmesi

Baskın gen (dominant) her zaman dış görünüşte kendini gösterir ve büyük harfle (A, B, C...) yazılır. Çekinik gen (resesif) baskın genle birlikte olduğunda etkisini gösteremez, küçük harfle (a, b, c...) yazılır.

Saf döl (homozigot): AA, aa gibi aynı özellikli genler. Melez döl (heterozigot): Aa, Bb gibi farklı özellikli genler. Genotip genlerin toplamı, fenotip ise dış görünüş özelliğidir.

Aa x Aa çaprazlamasında: %25 saf döl baskın, %50 melez döl baskın, %25 saf döl çekinik elde edilir. Fenotipte %75 baskın, %25 çekinik özellik görülür.

İnsanlarda cinsiyet: 46 kromozomdan 44'ü vücut, 2'si eşey kromozomudur. 44+XX dişi, 44+XY erkektir. Çocuğun cinsiyetini belirleyen babadan gelen kromozomdur.

Unutma: Doğacak çocuğun kız ya da erkek olma ihtimali her zaman %50'dir!