Güneş Sistemi ve Tutulmalar

Güneş ve onun etrafında dönen gezegenlerin, uyduların ve diğer gök cisimlerinin oluşturduğu topluluğa Güneş Sistemi denir. Güneş sistemindeki en önemli ısı ve ışık kaynağı Güneş'tir.

Güneş, 4,6 milyar yaşında bir yıldızdır ve 5 milyar yıl sonra sönecektir. Dünya'ya en yakın yıldız olan Güneş, bize yaklaşık 150 milyon km uzaklıktadır. Güneş'ten gelen ışık Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada ulaşır.

Gezegenlerin özellikleri:

• Gezegenler Güneş'ten aldıkları ışığı yansıtarak görülebilirler
• Güneş sistemi içinde sekiz gezegen vardır
• Güneş etrafında dolanırken kendi eksenleri etrafında da dönerler
• Venüs ve Uranüs, diğer gezegenlerden farklı olarak saat yönünde dönerler
• Gezegenler Güneş'e farklı uzaklıkta bulunurlar ve yörüngeleri elips şeklindedir

Biliyor musun? Dünya'ya en yakın gezegen Venüs'tür ve Çoban Yıldızı olarak da bilinir. Güneş'e en yakın gezegen Merkür, en uzak gezegen ise Neptün'dür.

Güneş Sistemi ve Gezegenler

Güneş sistemindeki gezegenler ikiye ayrılır:

İç Gezegenler (Karasal Gezegenler)

• Güneş'e yakın olan ilk dört gezegen: Merkür, Venüs, Dünya ve Mars
• Kayalık ve küçük yapıdadırlar
• Halkaları yoktur
• Yoğunlukları fazladır
• İç gezegenlerin en büyüğü Dünya'dır

Dış Gezegenler (Gazsal Gezegenler)

• Son dört gezegen: Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün
• Büyük atmosferlere sahiptirler
• Kalın gaz tabakasından oluşurlar
• Hepsinin halkası vardır
• İç gezegenlerden daha büyüktürler
• Sıcaklıkları daha düşüktür

Merkür, Güneş'e en yakın ve en küçük gezegendir. Çok hızlı döner ve uydusu yoktur. Yüzeyi kraterlerle kaplıdır.

Venüs, Dünya'nın ikizi olarak bilinir. Doğudan batıya doğru döner ve güneş sisteminin en sıcak gezegenidir (460°C). Bu yüksek sıcaklık, atmosferindeki karbondioksit nedeniyle oluşan sera etkisinden kaynaklanır.

Dünya, üzerinde yaşam bilinen tek gezegendir. Yüzeyinin 3/4'ü suyla kaplıdır ve "Mavi Gezegen" olarak bilinir. Tek uydusu Ay'dır.

Unutma! Gezegen olma koşulları şunlardır: Güneş etrafında dolanmak, küresel yapıya sahip olmak ve yörüngesindeki gök cisimlerini temizlemiş olmak. Plüton bu son koşulu sağlamadığı için 2006'da cüce gezegen sınıfına alınmıştır.

Güneş Sistemi ve Diğer Gök Cisimleri

Mars, kızıl rengiyle tanınır. İki uydusu vardır ve yüzeyinde Dünya'dakine benzer mevsimler görülür. Atmosferinde su bulunduğundan yaşam olabilecek bir gezegen olarak düşünülmektedir.

Jüpiter, güneş sisteminin en büyük gezegenidir. 79 uydusu vardır ve yüzeyinde Büyük Kırmızı Leke olarak bilinen bir fırtına bulunur. Dünya'dan 11 kat büyüktür!

Satürn, belirgin halkalarıyla tanınır. 82 uydusu vardır ve en büyük uydusu Titan'dır. Jüpiter'den sonra ikinci büyük gezegendir.

Uranüs, dönüş şekli yuvarlanan varil gibidir. 27 uydusu vardır ve çevresinde ince bir halka bulunur. Güneş sisteminin 3. büyük gezegenidir.

Neptün, Güneş sisteminin en uzak ve en soğuk gezegenidir. 14 uydusu vardır ve lacivert rengiyle dikkat çeker.

Uydu Nedir? Gezegen çevresinde belirli yörüngede dolanan küçük gök cisimlerine uydu denir. Uydular, etrafında dolandıkları gezegenden daha küçüktürler. Ama bazı büyük uydular vardır: Jüpiter'in uydusu Ganimede ve Satürn'ün uydusu Titan, Merkür gezegeninden bile büyüktür!

Diğer Gök Cisimleri

• Asteroit: Güneş sistemi oluşurken ortaya çıkan, küresel olmayan kaya ve metal parçalarıdır. Çoğunlukla Mars ve Jüpiter arasında dolanırlar.
• Meteor: Asteroidlerin birbirine çarpması sonucu oluşan küçük kaya parçalarıdır.
• Gök taşı (Meteorit): Dünya atmosferinde yanmadan geçip yeryüzüne düşen meteor parçalarıdır.

İlginç Bilgi: Yıldız kayması dediğimiz olay, aslında meteorların atmosfere girip yanması sırasında oluşan ışık demetidir.

Güneş ve Ay Tutulmaları

Güneş Tutulması

Bazen Güneş, Ay ve Dünya aynı hizada bulunur ve Ay'ın gölgesi Dünya üzerine düşer. Güneş gündüz vakti görünmez hale gelir. Bu olaya Güneş tutulması denir.

Güneş tutulmasının özellikleri:

• Güneş tutulması gündüz ve Ay'ın yeni ay evresinde gerçekleşir
• Ay'ın yörüngesinin eğik olmasından dolayı her yeni ay evresinde Güneş tutulması görülmez
• İdeal bir güneş tutulması 7,5 dakika sürer ve 250 km yarıçaplı bir alanda gözlenir
• Tam güneş tutulmasında ortalık gece gibi kararır, yıldızlar görünür ve hava soğur
• Parçalı güneş tutulmasında Güneş'in bir kısmı görülür
• Güneş tutulması olayını izlemek için özel üretilmiş güneş tutulma gözlüğü kullanılmalıdır
• Güneş tutulmasının aynı yerde tekrar gerçekleşmesi için 375 yıl geçmesi gerekir

Ay Tutulması

Güneş, Dünya ve Ay bazen aynı hizada dizilirler. Ay, Dünya'nın gölgesi içine girer ve görünmez olur. Bu olaya Ay tutulması denir.

Ay tutulmasının özellikleri:

• Ay tutulması gece ve Ay'ın dolunay evresinde gerçekleşir
• Ay tutulması olayına çıplak gözle bakılabilir

Dikkat! Güneş tutulmasına doğrudan bakmak göz sağlığı için zararlıdır. Güneş ve Ay tutulmaları ışığın doğrusal yayıldığını kanıtlar ve birer ışık ve gölge olayıdır.

Destek ve Hareket Sistemi

Destek ve hareket sistemi, vücudumuza şekil veren ve hareket etmemizi sağlayan sistemdir. İskelet ve kaslardan oluşur. İskelet sistemi de kemik, eklem ve kıkırdaktan meydana gelir.

Kemikler Kemikler kıkırdağın sertleşmesi sonucu oluşur. Anne karnında kıkırdak doku, içine kalsiyum birikerek kemiğe dönüşür. Kemikleşme yirmili yaşlara kadar devam eder.

Kemiklerin görevleri:

• Vücudumuzun dik durmasını sağlamak
• Kaslara tutunma yüzeyi oluşturmak
• Kan yapımında görevli olmak
• Mineralleri depolamak (kalsiyum, magnezyum, fosfor)
• İç organları korumak
• Hareket etmemizi sağlamak

Kemik çeşitleri:

1. Uzun kemikler: Boyu eninden fazla olan kemiklerdir. Kol ve bacak kemikleri bu gruba girer. İnsanda en uzun kemik uyluk kemiğidir.
2. Kısa kemikler: En ve boyu birbirine yakın olan kemiklerdir. El ve ayak bilek kemikleri, omurlar bu gruba girer.
3. Yassı kemikler: Yassı şekildeki kemiklerdir. Kafatası, kaburga, leğen, kürek kemikleri bu gruba girer.

İlginç Bilgi: Yetişkin insan iskeletinde 206, yeni doğmuş bebeklerde ise 300 kemik bulunur. İnsan vücudundaki en kısa kemik kulakta bulunan üzengi kemiğidir.

Eklemler ve Kaslar

Eklemler Kemiklerin birbirine bağlandığı yerlere eklem denir. Hareket yeteneklerine göre üçe ayrılır.

1. Oynar eklem: Hareket yeteneği fazla olan eklemlerdir. Kemikler arasında boşluk ve eklem sıvısı vardır. Kol, bacak, parmak, bilek, omuz eklemleri bu gruba girer.

2. Yarı oynar eklem: Hareket yeteneği sınırlı olan eklemlerdir. Kemikler arasında kıkırdak bulunur, eklem sıvısı bulunmaz. Göğüs kafesi, boyun, omurgadaki eklemler bu gruba girer.

3. Oynamaz eklemler: Hareketsiz eklemlerdir. Kafatası, yüz, kalça ve kuyruk sokumunda bulunan eklemler bu gruba girer. Testere dişleri gibi birbirine bağlanmışlardır.

Kıkırdak

• Esnek bir yapıya sahiptir
• Kemik uçlarında kemiğin boyuna uzamasını sağlar
• Kaygan bir yapıya sahip olduğundan kemiklerin birbirine sürtünerek aşınmasını önler
• İskelete esneklik kazandırarak kırılmasını engeller
• Uzun kemiklerin uçlarında, burun, kulak ve soluk borusunda bulunur

Kaslar Kaslar kasılma ve gevşeme yeteneğine sahiptir. Kemiklerin ve iç organların çalışmasını sağlar. Üç çeşit kas vardır:

1. Çizgili kas: Kırmızı renklidir, kemiklere tendonla bağlanır, isteğimizle çalışır, çabuk yorulur, çiftler halinde bulunur.

2. Düz kas: İç organlarımızda bulunur, isteğimiz dışında çalışır, beyaz renklidir, yorulmaz.

3. Kalp kası: Yapısı çizgili kasa, çalışması düz kasa benzer, kırmızı renklidir, yorulmaz, isteğimiz dışında çalışır.

Hatırlatma: Çizgili kaslar birbirine zıt olarak çalışır - biri kasılırken diğeri gevşer. Bu sayede kemiklerimiz hareket eder.

Sindirim Sistemi

Sindirim Nedir? Vücudumuz büyümek, enerji üretmek ve kendini onarmak için besinlere ihtiyaç duyar. Büyük yapılı besinlerin (protein, yağ, karbonhidrat) parçalanarak kana geçebilecek kadar küçük parçalara ayrılmasına sindirim denir.

Sindirim Çeşitleri:

1. Mekanik (Fiziksel) Sindirim: Besinlerin çiğneme ve kas hareketleri ile küçük parçalara ayrılmasıdır. Bu sayede besinlerin temas yüzeyi artırılarak enzimlerin daha kolay etki etmesi sağlanır.
2. Kimyasal Sindirim: Besinlerin enzimler yolu ile parçalanmasıdır. Kimyasal sindirim ile besinler hücrelere geçebilecek kadar küçük parçalara ayrılır.

Sindirim Sistemi Organları:

1. Ağız: Hem mekanik hem de kimyasal sindirim burada başlar. Karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda başlar.

2. Yutak: Besinlerin ağızdan yemek borusuna iletimini sağlar. Yutkunma sırasında küçük dil, soluk borusunu kapatarak besinleri yemek borusuna iletir.

3. Yemek Borusu: 20-25 cm uzunluğunda ve düz kaslardan oluşmuştur. Kaslı ve esnek yapısı sayesinde besinlerin mideye iletimini sağlar.

4. Mide: Sindirim sisteminin en geniş bölümüdür. Karın boşluğunun sol alt kısmında "J" harfi şeklinde bulunur. Mide özsuyu ve enzimlerle kimyasal sindirim gerçekleşir. Proteinlerin sindirimi midede başlar.

Yararlı Bilgi: Sindirim sisteminde besinler sırasıyla ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs yolundan ilerler. Vitamin, mineral ve su çok küçük yapılı oldukları için sindirilmeden kana geçer.

Sindirim Sisteminin Devamı

İnce Bağırsak:

• Sindirim sisteminin en uzun bölümüdür $7-8 metre$
• Yağların sindirimi burada başlar ve biter
• Protein ve karbonhidratların sindirimi burada tamamlanır
• İnce bağırsakta villuslar adı verilen çıkıntılar bulunur
• Bu villuslar emilim yüzeyini artırarak sindirilmiş besinlerin kana geçmesini sağlar

Kalın Bağırsak:

• Sindirim burada gerçekleşmez
• Fazla su, vitamin ve minerallerin emilimi gerçekleşir
• B ve K vitamini sentezleyen faydalı bakteriler içerir
• Villus bulunmaz

Anüs:

• Besin artıklarının dışarı atıldığı yerdir
• Sindirim gerçekleşmez

Sindirime Yardımcı Organlar:

Karaciğer:

• Safra adı verilen sıvıyı üretir, bu sıvı safra kesesinde depolanır
• Safra, yağların mekanik sindirimini gerçekleştirir
• Kanın pıhtılaşmasını sağlayan proteinleri üretir
• Fazla glikozu glikojen şeklinde depo eder
• Zehirli amonyağı, daha az zehirli üre ve ürik aside çevirir
• A vitamini üretir, A, D, E ve K vitaminlerini depolar

Pankreas:

• Pankreas özsuyu salgılar
• Bu özsuyun içindeki enzimler yağ, protein ve karbonhidratların kimyasal sindirimini sağlar

Dikkat! Besinlerin sindirimi farklı yerlerde gerçekleşir: Karbonhidratların sindirimi ağızda başlar, ince bağırsakta biter. Proteinlerin sindirimi midede başlar, ince bağırsakta biter. Yağların sindirimi ince bağırsakta başlar ve biter.

Dolaşım Sistemi

Hücrelere gerekli olan besin ve oksijeni taşır, oluşan atık maddeleri de uzaklaştıran sisteme dolaşım sistemi denir. Bu sistem kalp, kan ve damarlardan oluşur.

Kalp:

• Kanın pompalanmasını sağlar
• Göğüs kafesi içerisinde, iki akciğer arasında bulunur
• Büyüklüğü kendi yumruğunuz kadardır
• Kalp kasından oluşur ve dört odacıklıdır
• Üsttekilere kulakçık, alttakilere karıncık denir
• Kan, toplardamarlarla kulakçıklara gelir ve atardamarlarla karıncıklardan pompalanır
• Kalbin sağ tarafında kirli, sol tarafında temiz kan bulunur

Damarlar: Atardamar, toplardamar ve kılcal damar olmak üzere üç çeşittir.

Atardamar:

• Kanı kalpten taşıyan damarlardır
• Kalınlığı fazladır
• Kan basıncı ve akış hızı yüksektir
• Akciğer atardamarı hariç temiz kan taşır
• En büyük atardamar Aort'tur

Toplardamar:

• Kanı kalbe taşıyan damarlardır
• Akciğer toplardamarı hariç kirli kan taşır
• Kan akış hızı atardamardan yavaş, kılcal damardan hızlıdır
• Kan basıncı en düşük damardır

Kılcal damar:

• Atardamar ile toplardamar arasında yer alır
• Hücrelerle madde alışverişinin yapılmasını sağlar
• Kan basıncı toplardamardan fazladır
• Akış hızı en yavaş damardır

Biliyor musun? Kalp atışı sırasında atardamarların hissedilen vuruş etkisine "nabız" denir. Nabız; bebeklerde 100-120, çocuklarda 80-100, yetişkinlerde 70-80 atım/dakikadır.

Kan ve Kan Dolaşımı

Kan nedir? Kan hücreleri ve kan plazmasından oluşur. Yetişkin bir insanda 5 litre kan bulunur. Kanın yaklaşık %55'i kan plazması, %45'i kan hücreleridir.

Kan plazması:

• %90'ı sudur
• %10'u besinler, artık maddeler ve hormonlardan oluşur

Kan hücreleri:

Alyuvar (Kırmızı kan hücreleri):

• Kana kırmızı renk verir
• İçerisinde hemoglobin bulunur
• Oksijen ve karbondioksit taşınmasını sağlar
• Kırmızı kemik iliği, dalak ve karaciğerde üretilir
• Ömürleri 120 gündür

Akyuvar (Beyaz kan hücreleri):

• Vücudu mikroplara karşı korur
• Mikropları içine alarak sindirir veya antikor adı verilen madde ile öldürür
• Kırmızı kemik iliğinde ve lenf düğümlerinde üretilir
• Vücuda mikrop girdiğinde sayıları artar

Kan pulcukları:

• Kanın pıhtılaşmasını sağlar
• Çekirdeksiz ve çok küçüktür
• Kırmızı kemik iliğinde üretilir

Kan dolaşımı:

Büyük kan dolaşımı: Kalp ile vücut arasında gerçekleşir. Kalbin sol karıncığından çıkan temiz kan, aort atardamarı ile tüm vücuda dağılır. Kirli kan, alt ve üst ana toplardamarlarla kalbin sağ kulakçığına gelir.

Küçük kan dolaşımı: Kalp ile akciğer arasında gerçekleşir. Kalbin sağ karıncığından çıkan kirli kan, akciğer atardamarı ile akciğere taşınır. Burada karbondioksit verilir, oksijen alınır ve temiz kan, akciğer toplardamarı ile kalbin sol kulakçığına gelir.

Kan grupları:

• İnsanlarda A, B, AB ve O olmak üzere dört kan grubu vardır
• Kanda Rh proteini bulunanlar Rh (+), bulunmayanlar Rh (-) olarak adlandırılır
• Herkes kendi kan grubundan kan alabilir ve verebilir

Unutma! Kan bağışı toplumsal dayanışmayı artırır ve birçok hastanın hayatını kurtarabilir. Ülkemizde Kızılay kan bankası olarak görev yapar.