Fen 8. Sınıf Ders Notları

MEVSİMLERİN OLUŞUMU

Dünya küresel ve geoit şeklindedir. Yani kutuplardan basık, ekvatordan şişkindir. Bu şeklin sonucunda Güneş ışınları yeryüzüne farklı açılarla düşer ve Dünya'nın bir yarısı aydınlıkken diğer yarısı karanlıktır.

Dünya'nın iki temel hareketi vardır. İlk olarak, kendi ekseni etrafında döner (günlük hareket). Bu hareket batıdan doğuya doğru, yani saat yönünün tersine gerçekleşir ve bir turunu 24 saatte tamamlar. Bu hareketin sonucunda gece ve gündüz oluşur.

İkinci hareket ise Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımıdır (yıllık hareket). Dünya Güneş'in etrafında elips şeklinde bir yörüngede, yine saat yönünün tersine dolanır. Bir dolanım 365 gün 6 saatte tamamlanır. Bu hareket mevsimlerin ve yıllık sıcaklık farklarının oluşmasını sağlar.

Önemli Not: Dünya'nın dönme ekseni 23,5 derecelik bir açı ile eğik durur. Bu eksen eğikliği, mevsimlerin oluşmasındaki en temel faktördür.

Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de (KYK) yer alır. Dünya'yı paralel olarak iki eş parçaya böldüğü varsayılan hayali çizgi ise Ekvator çizgisidir. Ekvator'un kuzeyinde kalan bölge Kuzey Yarım Küre, güneyinde kalan bölge ise Güney Yarım Küre'dir.

GÜNEŞ IŞINLARININ YERE DÜŞME AÇISI

Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı, mevsimlerin oluşmasında en önemli faktördür. Dik veya dike yakın açılarla düşen Güneş ışınları, yüzeyde dar alanda toplandığı için daha fazla ısı enerjisi oluşturur ve sıcaklık artar. Eğik açılarla düşen ışınlar ise geniş alana yayılır, bu yüzden daha az ısı enerjisi oluşturur ve sıcaklık düşük olur.

Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımı ve eksen eğikliği sonucu 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık gibi mevsim geçişlerinin yaşandığı özel tarihler oluşur.

Gün dönümü (Solstis) tarihleri mevsimlerin başlangıç tarihlerini belirler:

• 21 Haziran: Kuzey Yarım Küre için yaz başlangıcı (Yaz solstisi)
• 21 Aralık: Kuzey Yarım Küre için kış başlangıcı (Kış solstisi)

Ekinoks (gece-gündüz eşitliği) tarihleri ise:

• 21 Mart: Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar başlangıcı
• 23 Eylül: Kuzey Yarım Küre'de sonbahar başlangıcı

Biliyor musun? Güneş ışınları farklı açılarla geldiği için iki yarım kürede zıt mevsimler yaşanır. Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken, Güney Yarım Küre'de kış yaşanır!

21 Haziran'da Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi'ne dik olarak gelir. Bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanırken; Güney Yarım Küre'de tam tersi olur. Bu tarihten sonra Kuzey Yarım Küre'de gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya başlar.

MEVSİM GEÇİŞ TARİHLERİ

23 Eylül'de Güneş ışınları öğle vakti Ekvator çizgisi üzerindeki noktalara dik açıyla düşer. Bu tarihte eksen eğikliği etkisi ortadan kalkar. Dünyanın her yerinde gece-gündüz eşitliği (ekinoks) yaşanır ve bir meridyen üzerindeki bütün noktalarda güneş aynı anda doğup, aynı anda batar.

Bu tarihte Ekvator'da öğle vakti gölge oluşmaz. Güneş ışınları bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre yüzeyini giderek daha az ısıtır, Güney Yarım Küre yüzeyini ise giderek daha fazla ısıtır. Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ise ilkbahar mevsimi başlar.

21 Mart'ta da benzer şekilde Güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik açıyla düşer. Yine Dünya'nın her yerinde gece-gündüz eşitliği yaşanır. Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de ise sonbahar mevsimi başlar. Güneş ışınları, Güney Yarım Küre yüzeyini giderek daha az, Kuzey Yarım Küre yüzeyini ise giderek daha fazla ısıtmaya başlar.

21 Aralık'ta ise Güneş ışınları öğle vakti Oğlak Dönencesi'ne dik açıyla gelir. Bu tarihte Güney Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece; Kuzey Yarım Küre'de ise en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır. Bu tarihten sonra Güney Yarım Küre'de gündüzler kısalmaya, Kuzey Yarım Küre'de ise gündüzler uzamaya başlar.

Önemli! Dünya'nın sıcaklığını etkileyen en önemli faktör Güneş ışınlarının yere düşme açısıdır. Bunun yanında, yeryüzünün ısıyı soğurma oranı, denize yakınlık ve nem oranı ile bölgenin yükseltisi de sıcaklığı etkileyen diğer faktörlerdir.

GÜNİZİ VE GÖLGE BOYLARI

Günizi veya analemma, belli bir bölgeden yıl içinde farklı günlerde hep aynı saatte Güneş'in fotoğrafı çekilerek elde edilen şekildir. Bu görüntü "8" e benzer bir görünümdedir. Güneş, yıl içerisinde aynı saatte gökyüzünde farklı noktalarda bulunur.

Mevsimler, gölge boylarını da etkiler. Yazın Güneş ışınları dik veya dike yakın açıyla geldiği için gölgeler kısadır. Kışın ise ışınlar eğik açılarla geldiği için gölgeler uzundur.

Yıl boyunca dünyanın dolanması ve eksen eğikliği etkisi ile gece ve gündüz süreleri değişir. Yazların gündüz süresi uzun, gece süresi kısadır. Yaz aylarında Güneş daha erken doğar ve geç batar. Kışın ise tam tersi olur.

21 Aralık tarihinde Güney Yarım Küre'den Kuzey Yarım Küre'ye doğru gidildikçe gündüz süresi azalır, gece süresi artar. 21 Haziran tarihinde ise Kuzey Yarım Küre'den Güney Yarım Küre'ye doğru gidildikçe gündüz süresi azalır, gece süresi artar.

Dikkat! Mevsimlerin oluşumunda Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının bir etkisi yoktur. Dünya Güneş etrafındaki yörüngesi eliptik olduğu için, bazen Güneş'e yaklaşır, bazen uzaklaşır, ancak bu durum mevsimleri etkilemez, sadece mevsim sürelerini etkiler.

Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu tarih 3 Ocak (günberi), en uzak olduğu tarih ise 4 Temmuz'dur (günöte). Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi 2 gün daha fazla yaşanır.

EKVATORUN ÖZEL DURUMU

Ekvator enlemi, Güneş ışınlarını yılda iki kez tam dik açı ile alır (21 Mart ve 23 Eylül). Diğer günlerde ise dike yakın açı ile alır. Bu nedenle Ekvator bölgesi diğer bölgelerden genellikle daha sıcaktır. Ayrıca burada gece ve gündüz süreleri her gün eşittir.

Güneş ışınlarının düşme açısı, Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe değişir. Ekvator'un üzerinden geçtiği bazı ülkeler; Uganda, Kenya, Somali, Maldivler, Endonezya, Ekvador ve Brezilya'dır.

KUTUPLARIN ÖZEL DURUMU

Kutuplara Güneş ışınları hiç dik gelmez, bu nedenle kutuplar her zaman soğuktur. 21 Mart-23 Eylül tarihleri arasında Kuzey Kutup Noktası'nda 6 ay boyunca gündüz yaşanır ve Güneş batmaz. Güney Kutup Noktası'nda ise aynı dönemde 6 ay boyunca gece yaşanır.

23 Eylül-21 Mart tarihleri arasında ise Kuzey Kutup Noktası'nda 6 ay gece, Güney Kutup Noktası'nda 6 ay gündüz yaşanır.

DÖNENCELER

Kuzey ve Güney Yarım Küre'de Güneş ışınlarını dik açıyla en son alabilen noktaların oluşturduğu enlemlere dönence denir. Yengeç Dönencesi (Kuzeyde) ve Oğlak Dönencesi (Güneyde) olarak iki farklı dönence vardır. Her iki dönence de yılda bir kez Güneş ışınlarını dik açıyla alır.

Türkiye nerede? Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ve Yengeç Dönencesi'nin üst kısmında, 36° ile 42° enlemler arasında yer alır. Bu nedenle Türkiye, Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açı ile alamaz.

HAVA OLAYLARI

Yerkürenin etrafını saran gaz katmanına atmosfer (hava küre) denir. Yağmur, sis, kar, dolu, rüzgâr ve fırtına gibi hava olayları atmosferde gerçekleşir.

Atmosfer içinde %78 oranında azot, %21 oranında oksijen ve %1 oranında diğer gazlar (karbondioksit, su buharı vb.) bulunur. Su buharı (nem) ve karbondioksit, hava olaylarının oluşumunda en etkili iki gazdır.

Hava olaylarının oluşumunda etkili olan başlıca faktörler:

1. Nem
2. Sıcaklık
3. Basınç

Nem, yağış, bulut ve sis gibi hava olaylarının oluşumunu sağlar. Yeryüzündeki canlıların terlemesi, solunum yapması ve suların buharlaşması ile havaya katılan su buharı miktarıdır. Havadaki nem, nemölçer (higrometre) ile ölçülür.

Sıcaklık artınca buharlaşma ve terleme artar, dolayısıyla nem de artar. Soğuk günlerde havanın nemi düşük, sıcak günlerde ise yüksektir.

Basınç, havadaki gaz moleküllerinin birbirine çarpması sonucu oluşur. Sıcaklık artarsa hava genleşir, yükselir ve basınç azalır (alçak basınç alanı). Sıcaklık azalırsa hava sıkışır, alçalır ve basınç artar (yüksek basınç alanı).

İşte böyle! Rüzgârlar her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser. Rüzgârların oluşumunun temel sebebi basınç farkıdır.

Rüzgârın hızını ölçen alete anemometre (yel ölçer), yönünü gösteren alete ise rüzgârgülü denir.

RÜZGÂR VE YAĞIŞLAR

Gün boyunca sürekli oluşan, sıcaklık ve basınç farkları sonucu meydana gelen rüzgârlara meltem rüzgârları denir. Denizden karaya doğru esen rüzgâra deniz meltemi (gündüz), karadan denize doğru esene ise kara meltemi (gece) denir. Denizler geç ısınıp geç soğur, karalar ise erken ısınıp erken soğur.

Hortum ve kasırgalar (tayfun) dikey rüzgârlardır. Havanın gökyüzü ile yeryüzü arasında kendi ekseni etrafında dönmesiyle oluşur. Şiddetine göre şeytan kulesi, hortum ve kasırga olmak üzere üçe ayrılır. Kasırgalar sadece suyun çok sıcak ve havanın nemli olduğu tropikal okyanuslarda görülür.

Havanın yapısındaki nemin sıcaklık ve basınç gibi etkenlerle yeryüzüne düşmesine yağış denir. Yeryüzündeki su buharlaşır, atmosferdeki nemi oluşturur, sonra yoğunlaşarak yağmur, kar, dolu, çiy veya kırağı olarak tekrar yeryüzüne döner.

Yağışın şeklini nemin yoğunlaştığı yer ve havanın sıcaklığı belirler:

1. Gökyüzünde oluşan yağışlar:

   • Yağmur: Su buharı gökyüzünde soğuk havayla karşılaşınca yoğunlaşarak su damlacıklarına dönüşür (sıcaklık 0°C üzerinde).
   • Kar: Su buharı 0°C'den düşük sıcaklıkta donarak buz kristalleri oluşturur.
   • Dolu: Su damlacıkları bulut içinde yukarı ve aşağı sürüklenerek ani şekilde donar ve buz topları oluşur.

2. Yeryüzünde oluşan yağışlar:

   • Sis: Su buharı yeryüzüne yakın yerlerde soğuk havayla karşılaşarak küçük su damlacıkları oluşturur.
   • Çiy: Gece ortamın soğumasıyla havadaki su buharı, soğuk cisimler üzerinde su damlacıkları oluşturur (sıcaklık 0°C üstünde).
   • Kırağı: Havadaki nem, sıcaklığın sıfırın altındaki soğuk yüzeylerde katı haldeki buz kristalleri oluşturur.

Dikkat et! Yağmur ve çiy 0°C derece üstündeki sıcaklıkta oluşurken, kar, dolu ve kırağı 0°C altındaki sıcaklıkta oluşur.

YAĞIŞLAR VE YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ

Gökyüzüne yakın yerlerde (bulutlarda) oluşan yağışlar yağmur, kar ve doludur. Yeryüzüne yakın yerde oluşanlar ise çiy, kırağı ve sistir.

Yağmur: Su buharı gökyüzüne yakın yerde soğuk hava ile karşılaşınca yoğunlaşır ve su damlacıkları oluşur. Birleşip büyüyen su damlacıkları ağırlaşınca yeryüzüne iner.

Kar: Gökyüzüne yakın yerde su buharının 0°C'den düşük sıcaklıkta donması sonucu oluşan buz kristalleri yere tek parça halinde düşer.

Dolu: Buluttaki su damlacıkları yukarı ve aşağı sürüklenir, ani soğumadan dolayı donarak buz topları oluşturur. Dolu yağışı bitki, hayvan, insan ve araçlara zarar verebilir.

Çiy: Gece ortamın soğumasıyla havadaki su buharı, soğuk cisimler (toprak, ağaç, çim) üzerinde yoğunlaşarak su damlacıkları oluşturur. Genellikle bulutsuz havalarda oluşur.

Kırağı: Havadaki nem, sıcaklığın sıfırın altına düştüğü soğuk yüzeylerde katı halde buz kristalleri oluşturur. Genellikle sisli ve bulutlu havalarda görülmez.

Sis: Su buharının yeryüzüne yakın yerlerde soğuk havayla karşılaşması sonucu yoğunlaşarak küçük su damlacıkları oluşturmasıdır. Görüş mesafesini azalttığı için ulaşımı olumsuz etkiler.

Hava olaylarını ölçen araçları unutma! Termometre sıcaklığı, barometre basıncı, hidrometre ise nemi ölçer.

Rüzgârlar, sıcaklık farkları ve yağışlar yeryüzü şekillerini de etkiler. Örneğin:

• Sıcaklık farkları ve yağmur etkisiyle kayalar çatlar, parçalanır.
• Rüzgâr ve yağmur toprağı aşındırarak peri bacaları oluşturur.
• Rüzgârın aşındırma hareketiyle mantar kayalar oluşur.
• Karların sıkışmasıyla buzul vadileri oluşur.
• Çöllerdeki kumlar rüzgârla sürüklenerek kumulları oluşturur.
• Yağmur ve su toprağı taşıyarak erozyona neden olur.

METEOROLOJİ VE İKLİM

Meteoroloji, atmosferde meydana gelen tüm hava olaylarını ve değişimleri inceleyen, hava tahminleri yapan bilim dalıdır. Dar alanda kısa dönemli tahminler yapmayı amaçlar. Meteoroloji uzmanlarına meteorolog denir.

Hava tahminlerinin yapılması için balonlar, uydular, meteoroloji uçak ve gemilerinden yararlanılır. Bu tahminler ulaşım planlaması, tarımsal faaliyetler, günlük yaşam planlaması ve olası doğal afetlere karşı önlem almak açısından çok önemlidir.

İklim ise, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen tüm hava olaylarının ortalama veri sonuçlarıdır. Bir bölgenin iklimini tanımlayabilmek için en az 35-40 yıllık hava olaylarının gözlemlenmesi gerekir. İklimlerin yayılışlarını ve etkilerini inceleyen bilim dalına klimatoloji (iklim bilimi), bu alanda çalışan bilim insanlarına ise klimatolog denir.

Dünya'da genel olarak üç iklim kuşağı vardır:

1. Soğuk iklim kuşağı (kutuplar bölgesi)
2. Sıcak iklim kuşağı (ekvator bölgesi)
3. Ilıman iklim kuşağı (orta kısımlar)

Türkiye'de ise üç temel iklim tipi görülür:

• Akdeniz İklimi: Kışları yağışlı ve ılık, yazları sıcak ve kurak. Bitki örtüsü makilerdir.
• Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlı, yaz ve kış arasında sıcaklık farkı az. Bitki örtüsü ormanlardır.
• Karasal İklim: Kışları soğuk ve kar yağışlı, yazları kurak. Yaz ve kış arasında sıcaklık farkı fazla. Bitki örtüsü bozkırlardır.

İklim ve hava olayları arasındaki farkı kavra! İklim uzun yıllık ortalamalardır ve değişkenliği azdır. Hava olayları ise kısa süreli, dar alanda etkili ve değişkendir. İklim kesinlik bildirirken, hava durumu tahminidir.

KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ

İklimlerin yapısında meydana gelen küresel çaptaki tüm değişimlere küresel iklim değişikliği denir. Son yıllarda bilim insanları atmosferdeki bazı gazların miktarında önemli değişiklikler olduğunu ve bunun sonucunda Dünya'daki sıcaklığın giderek arttığını gözlemlemişlerdir.

Atmosferde birikerek Güneş ışınlarının yeryüzünden uzaya yayılmasını engelleyen gazlara sera gazları denir. Bu gazlar yeryüzünden yansıyan Güneş ışınlarını tutarak Dünya'nın ısınmasına neden olur. Bu etki sera etkisi olarak adlandırılır.

Başlıca sera gazları şunlardır:

• Karbondioksit (CO₂) - ışığı en çok tutan gazdır
• Metan gazı (CH₄)
• Ozon gazı (O₃)
• Kloroflorokarbon gazlar (klima gazları, deodorant gazı vb.)

Bu gazların tamamının ısı tutma özelliği vardır. CO₂ ve diğer ısı tutan gazların miktarındaki artış, atmosferin ısınmasına ve küresel ısınma olarak bilinen duruma yol açar.

Küresel iklim değişikliğinin başlıca nedenleri:

• Fosil yakıtların fazla kullanımı
• Ormanların yok olması
• Ozon tabakasının incelmesi
• Plansız ve aşırı kentleşme
• Arazi kullanımı değişiklikleri

Küresel iklim değişikliğinin sonuçları arasında:

• Hava sıcaklıklarında artış
• Buzulların erimesi
• Kuraklığın artması
• Fırtına ve sel hasarlarının artması
• Bitki ve hayvan türlerinin azalması
• Orman yangınlarının artması
• Tatlı su kaynaklarının azalması

Sen de fark yaratabilirsin! İklim değişikliğini önlemek için yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanabilir, enerji tasarrufu yapabilir, geri dönüşümü arttırabilir ve yeşil alanları koruyabiliriz. Küçük adımlar büyük değişimler yaratabilir!

Türkiye'de küresel iklim değişikliğinin beklenen etkileri arasında yazın yağışlarda azalma, buharlaşmanın artması, sellerin artması ve kuraklığın artması yer alıyor. Bu değişiklikler hayatımızı doğrudan etkileyeceğinden, hepimizin üzerine düşen sorumlulukları yerine getirmesi gerekiyor.