Fen Bilimleri 8. Sınıf 1. Ünite Notları

Mevsimlerin Oluşumu

Dünya iki temel hareket yapar: kendi ekseni etrafında dönme ve Güneş etrafında dolanma. Kendi ekseni etrafında dönüşü 24 saatte tamamlayarak gece-gündüz oluşumunu sağlar. Güneş etrafındaki dolanımını ise 365 gün 6 saatte tamamlar.

Dünya batıdan doğuya doğru dönerken, aydınlık bölgeler karanlığa, karanlık bölgeler aydınlığa kavuşur. Bu sürekli dönüş sayesinde gece ve gündüz birbirini takip eder.

Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,5 derece eğiktir. Bu eksen eğikliği çok önemlidir! Bu eğiklik olmasaydı, Dünya'da mevsimler oluşmazdı. Eksen eğikliği sayesinde Güneş ışınları yıl boyunca farklı açılarla yeryüzüne ulaşır.

Önemli Bilgi: Mevsimlerin oluşmasında Dünya'nın Güneş'e yakın veya uzak olmasının hiçbir etkisi yoktur. Asıl etken Dünya'nın eksen eğikliğidir!

Mevsimlerin Özellikleri

Dünya Güneş etrafında dönerken eksen eğikliği nedeniyle, ışınlar bazen Kuzey Yarım Küre'ye bazen Güney Yarım Küre'ye dik gelir. Bu nedenle Dünya'nın her yerinde aynı anda aynı mevsim yaşanmaz. Kuzey'de kış yaşanırken Güney'de yaz yaşanır.

Güneş ışınları dik açıyla geldiği bölgeleri daha fazla ısıtır. Bu bölgelerde birim yüzeye düşen enerji miktarı fazla olduğundan sıcaklık artar. Eğik açıyla gelen ışınlar ise daha geniş alana yayılacağından o bölgeyi daha az ısıtır.

Yıl içinde Dünya'nın Güneş karşısındaki konumuna bağlı olarak dört farklı mevsim yaşanır: ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış. 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'ye Güneş ışınları dik geldiğinden burada yaz mevsimi yaşanırken, Güney Yarım Küre'de kış yaşanır. 21 Aralık'ta ise tam tersi olur.

Ekvator bölgesi özeldir çünkü burada gece-gündüz süreleri yıl boyunca hep eşittir. Bu bölgede mevsim farklılıkları daha az belirgindir.

Dönme Ekseninin Etkileri

Dünya'nın dönme ekseninin 23,5 derece eğik olması birçok sonuç doğurur. Bu eğiklik sayesinde Güneş ışınlarının geliş açısı yıl boyunca değişir ve gece-gündüz süreleri farklılaşır. Bu da sıcaklık değişimlerine ve mevsimlerin oluşmasına yol açar.

Güneş ışınlarının birim yüzeye düşen enerji miktarı da mevsimler üzerinde etkilidir. Ekvator ve çevresine dik açıyla gelen ışınlar bu bölgeyi fazla ısıtırken, kutuplara eğik açıyla gelen ışınlar daha az ısıtır. Bu nedenle Ekvator her zaman sıcakken kutuplar daha soğuktur.

Dünyanın eksen eğikliği, gün dönümleri ve ekinoks durumlarını ortaya çıkarır. Gün dönümleri mevsimlerin başlangıcını gösterirken, ekinokslar gece-gündüz sürelerinin eşit olduğu günlerdir.

Hatırlatma: Ülkemizde en uzun gece 21 Aralık'ta, en uzun gündüz ise 21 Haziran'da yaşanır. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde ise gece ve gündüz süreleri eşittir.

Kuzey ve Güney yarım kürelerde mevsimler farklı zamanlarda yaşanır. 21 Haziran-23 Eylül arasında Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken, Güney Yarım Küre'de kış mevsimi yaşanır.

İklim ve Hava Olayları

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Dünya'nın farklı yerlerinde karasal iklim, çöl iklimi, kutup iklimi gibi çeşitli iklim tipleri görülür. Türkiye'de ise Akdeniz, Karadeniz ve karasal olmak üzere üç iklim tipi vardır.

İklimi etkileyen temel etmenler arasında matematik konum, yer şekilleri, denize yakınlık, rüzgarların yönü ve basınç merkezleri yer alır. Bir bölgenin iklimini belirleyebilmek için en az 50-100 yıllık hava olayları verileri gereklidir.

Hava olayı ise atmosferde meydana gelen yağış, nem, rüzgâr gibi kısa süreli meteorolojik olaylardır. Bu olaylarla ilgilenen bilim dalı meteoroloji, uzmanlara da meteorolog denir. İklimi inceleyen bilim dalı ise klimatoloji, uzmanlara da klimatolog (iklim bilimci) adı verilir.

Atmosferi oluşturan gazlar içinde azot %78, oksijen %20,9, argon %0,9 ve diğer gazlar %0,2 oranında bulunur. Karbondioksit ve su buharı çok az oranda bulunsa da hava olaylarının gerçekleşmesinde büyük rol oynar.

İlginç Bilgi: Hava durumu günlük olarak değişebilirken, iklim ancak çok uzun sürede değişir. Bu yüzden "bugün iklim nasıl" demek yerine "bugün hava nasıl" deriz.

Nem ve Yağışlar

Nem, havada bulunan su buharı miktarıdır. Belirli bir sıcaklıkta havanın tutabileceği su buharı miktarı bağıl nem olarak adlandırılır. Bağıl nem düşük olduğunda buharlaşma hızlanır, bu yüzden kuru havalarda ıslak çamaşırlar daha hızlı kurur.

Havanın taşıyabileceği nem miktarı sıcaklıkla doğru orantılıdır. Sıcaklık arttıkça havanın su buharı taşıma kapasitesi artar. Sıcaklık düştüğünde ise hava içindeki fazla suyu tutamaz ve yağış oluşur.

Yağışlar farklı şekillerde gerçekleşebilir. Yeryüzünden buharlaşan sular havada soğuyarak yoğuşur ve çeşitli yağış türleri olarak yere iner. Yağışlar genel olarak iki grupta incelenir:

Yeryüzüne yakın yerlerde yoğuşan su buharı:

• Kırağı: Su buharının soğuk yüzeylerde donmasıyla oluşur
• Çiy: Su buharının soğuk yüzeylerde su damlacıklarına dönüşmesidir

Gökyüzüne yakın yerlerde yoğuşan su buharı:

• Yağmur: Su buharının yoğuşarak su damlaları halinde düşmesi
• Kar: Soğuk havada su buharının buz kristallerine dönüşmesi
• Dolu: Bulutlardaki su damlacıklarının donarak buz topları şeklinde düşmesi
• Sis: Yeryüzüne yakın yerde oluşan bulut tabakası

Öğrenme İpucu: Çiy ve kırağı arasındaki fark, çiyde yoğuşma, kırağıda donma olmasıdır. Çiy su damlacıkları şeklinde, kırağı ise kristaller şeklinde görülür.

Rüzgârlar ve Basınç

Rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru hareket eden hava akımıdır. Havadaki basınç farklılıklarının nedeni, sıcaklık ve nem miktarının farklı olmasıdır.

Isınan hava yükselir ve çevresinde alçak basınç alanı oluşturur. Çevredeki soğuk hava bu boşluğa doğru hareket ederek rüzgârı meydana getirir. İki bölge arasındaki basınç farkı ne kadar fazlaysa, rüzgârın hızı da o kadar yüksek olur.

Rüzgâr hızı, anemometre adı verilen araçla ölçülür ve m/s veya km/h birimleriyle ifade edilir. Rüzgârın etkisi ise Beaufort ölçeği ile gösterilir.

Atmosferdeki basınç alanları iki türlüdür:

• Alçak basınç alanları: Isınan havanın genleştiği, hafifleyip yükseldiği ve yeryüzüne daha az baskı uyguladığı alanlardır.
• Yüksek basınç alanları: Soğuyan havanın yoğunlaşıp ağırlaştığı ve yeryüzüne daha fazla baskı uyguladığı alanlardır.

Yüksek basınç alanlarının özellikleri:

• Nem miktarı ve sıcaklık düşüktür
• Bulut oluşmaz
• Yazın Güneş yakıcıdır, çiy oluşur
• Kışın günler açık ve soğuktur, kırağı ve sis oluşabilir

Bilimsel Gerçek: Alçak basınç alanlarında hava yükselir ve soğur. Bu sebeple bulut oluşumu ve yağış görülme ihtimali yüksektir.

Hava Olaylarının Etkileri

Hava olayları zamanla yeryüzü şekillerinin oluşumuna etki eder. Rüzgâr, kum tanelerini taşıyarak kumulları oluşturur. Ayrıca kayaları aşındırarak şekillerini değiştirebilir. Örneğin, peribacaları hava olaylarının etkisiyle meydana gelmiştir.

Gündüz ısınan kayaların genleşmesi, gece ise soğuyup büzülmesi sonucu kayalarda çatlaklar oluşur. Bu durum zamanla kayaların parçalanmasına neden olur.

Meteoroloji günlük hayatımızda çok önemli bir yere sahiptir. Hava tahminlerini önceden bilmek, birçok alanda faaliyet gösteren kişi ve kurumlar için hayati önem taşır:

• Şiddetli kar yağışı beklentisinde okullar tatil edilebilir
• Sel tehlikesi olan yerlerde önlemler alınabilir
• Pilotlar uçuşlarını hava tahminlerine göre düzenler
• Çiftçiler, balıkçılar ve şoförler de işlerini hava durumuna göre planlar

Hava tahminlerini takip etmek ve gerekli önlemleri almak, can ve mal kaybını önleyebilir.

Günlük Yaşam İpucu: Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün web sitesinden veya mobil uygulamalardan güncel hava durumu tahminlerini takip ederek günlük planlarınızı daha doğru yapabilirsiniz.

İklim ve Hava Olayları Arasındaki Farklar

İklim ve hava olayları arasında önemli farklar vardır. Bu farkları bilmek, doğa olaylarını daha iyi anlamamıza yardımcı olur:

İklim özellikleri:

• Geniş bölgelerde, çok uzun zaman dilimlerinde görülen ortalama hava şartlarıdır
• En az 30-35 yıllık hava durumu verileri ile belirlenir
• "Ankara yazın sıcak ve kuraktır" gibi ifadelerle belirtilir
• İklim bilimi klimatoloji, uzmanları ise klimatolog (iklim bilimci) olarak adlandırılır

Hava olayları özellikleri:

• Belirli bir yerde, kısa süre etkili olan hava şartlarıdır
• Günün farklı saatlerinde yapılan gözlemlerle belirlenir
• "Bugün hava bulutlu ve yağışlı" gibi günlük durumları ifade eder
• Hava olaylarını inceleyen bilim dalı meteoroloji, uzmanları ise meteorolog olarak adlandırılır

Küresel iklim değişikliği, insan faaliyetleri sonucunda atmosferin yapısının değişmesiyle ortaya çıkan ve tüm dünyayı etkileyen bir sorundur. Bu değişiklik doğal olarak da devam etmektedir, ancak insan kaynaklı etkiler daha olumsuz sonuçlar doğurmaktadır.

Dikkat: İklim, uzun yıllar boyunca tekrarlanan hava olaylarının ortalamasıdır. Bu nedenle tek bir günün sıcak veya soğuk olması iklim değişikliği anlamına gelmez!

Küresel İklim Değişikliği

Teknolojinin gelişmesi ve insan faaliyetleri sonucu atmosfere salınan gazlar, Güneş'ten gelen ışınların tekrar uzaya dönüşünü engelliyor. Bu durum "sera etkisi" olarak adlandırılır ve Dünya'nın giderek daha fazla ısınmasına neden olur. Sera etkisi küresel ısınmaya, küresel ısınma da iklim değişikliklerine yol açar.

Küresel ısınmanın sonuçları:

• Buzulların erimesiyle deniz seviyesi yükselir ve kıyı bölgeleri sular altında kalabilir
• Tatlı su kaynakları azalabilir
• Çölleşme ve kuraklık artar
• Tarım alanları azalır ve gıda kaynaklarında sıkıntı yaşanabilir
• Biyoçeşitlilik azalır, birçok canlı türü yok olabilir
• Su kirliliği ve hastalıklar artabilir

Küresel ısınmanın etkisini azaltmak için yapılabilecekler:

• Yenilenebilir enerji kaynaklarını (rüzgar, güneş, jeotermal) kullanmak
• Ağaçlandırma çalışmaları yapmak
• Sera gazı salınımını azaltacak önlemler almak
• Enerji ve su tasarrufu yapmak

Senin de Yapabileceğin Bir Şey Var! Günlük hayatında su ve elektrik tasarrufu yaparak, geri dönüşüme özen göstererek ve çevrendeki insanları bilinçlendirerek küresel iklim değişikliğiyle mücadeleye katkıda bulunabilirsin.