Fen Bilgisi 1. Ünite Konuları

Dünya'nın Hareketleri ve Mevsimler

Dünya hem kendi ekseni etrafında dönme hareketi yapar hem de Güneş etrafında dolanma hareketi gerçekleştirir. Bu hareketler hayatımızı doğrudan etkiler!

Dünya'nın dönme ekseni eğiktir. Ekvator düzlemi ile Dünya'nın dolanma düzlemi arasında **23° 27'**lik bir açı bulunur. Bu eğiklik, mevsimlerin oluşmasının temel sebebidir.

Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanma hareketi ve dönme ekseninin eğik olması, Güneş ışınlarının yeryüzüne farklı açılarla düşmesine yol açar. Bu da yıl boyunca gece-gündüz sürelerinin değişmesine ve farklı mevsimlerin oluşmasına neden olur.

Merak Et! Dünya'nın ekseni eğik olmasaydı mevsimler oluşmazdı! Dünyanın her yerinde yıl boyunca aynı mevsimi yaşardık.

Mevsimlerin Oluşumu

Dünya'nın dönme ekseninin eğik olması, bir bölgeye düşen Güneş ışınlarının açısında yıl içinde değişiklikler yaşanmasına neden olur. Bu da mevsimlerin oluşumunu sağlar.

Mevsimlerin başlangıç tarihleri şunlardır:

• 21 Mart: İlkbahar (KYK), Sonbahar (GYK)
• 21 Haziran: Yaz (KYK), Kış (GYK)
• 23 Eylül: Sonbahar (KYK), İlkbahar (GYK)
• 21 Aralık: Kış (KYK), Yaz (GYK)

Aynı tarihlerde farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır. Örneğin, Türkiye'de kış mevsimi yaşanırken Arjantin'de yaz mevsimi yaşanır çünkü farklı yarım kürelerdedirler.

Gece-gündüz eşitliği (ekinoks) 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçekleşir. Bu tarihlerde Güneş ışınları Ekvator'a dik açıyla düşer.

Unutma! Güneş ışınlarının dik düştüğü yerlerde birim yüzeye düşen enerji miktarı fazla olur ve bu bölgeler daha fazla ısınır.

Özel Tarihler ve Güneş Işınları

21 Haziran'da:

• Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik açıyla düşer
• Kuzey yarım kürede en uzun gündüz yaşanır
• Kuzey yarım kürede yaz mevsimi başlar
• Güney yarım kürede kış mevsimi başlar

21 Aralık'ta:

• Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik açıyla düşer
• Kuzey yarım kürede en uzun gece yaşanır
• Kuzey yarım kürede kış mevsimi başlar
• Güney yarım kürede yaz mevsimi başlar

Güneş ışınları yıl içinde sadece iki kez Ekvator çizgisi üzerindeki noktalara dik düşer (21 Mart ve 23 Eylül). Kutup bölgelerine ise Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla düşmez.

İlginç Bilgi: Bir cismin gölge boyu, Güneş ışınlarının düşme açısına göre değişir. Işınlar dik geldiğinde gölge boyu en kısadır!

İklim ve Hava Olayları

Hava olayları, dar bir bölgede kısa süre içinde etkili olan atmosfer şartlarıdır. Günlük olarak değişebilir. Örneğin, bugün yağmurlu olması bir hava olayıdır.

İklim ise geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca $35-40 yıl$ gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Örneğin, Akdeniz Bölgesi'nin yazları sıcak ve kurak olması bir iklim özelliğidir.

Meteoroloji, hava olaylarını inceleyen bilim dalıdır. Bu bilimle uğraşan kişilere meteorolog denir.

Klimatoloji, iklim bilimi olup, uzun dönemli hava şartlarını inceler. Bu bilimle uğraşan kişilere klimatolog denir.

Hava olayları tahmini sonuçlar içerirken, iklim kesin bilgiler içerir.

Dikkat! Hava durumunu öğrenmek istiyorsan meteoroloji raporlarına, bir bölgenin genel iklimini anlamak istiyorsan klimatoloji verilerine bakmalısın.

Rüzgarlar ve Atmosfer Olayları

Rüzgar, yatay hava hareketidir ve basınç farkı nedeniyle oluşur. Hava her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru hareket eder.

Alçak basınç alanlarında:

• Isınan hava yükselir
• Hava moleküllerinin yoğunluğu azalır
• Havanın yeryüzüne yaptığı basınç azalır
• Yükseltici hava hareketleri görülür

Yüksek basınç alanlarında:

• Soğuyan hava alçalır
• Hava moleküllerinin yoğunluğu artar
• Havanın yeryüzüne yaptığı basınç artar
• Alçaltıcı hava hareketleri görülür

Atmosferde bulunan gazlar:

• Azot (%78)
• Oksijen (%21)
• Diğer gazlar (%1)

Pratik Bilgi: Deniz kenarında gündüzleri kara, geceleri deniz üzerinde alçak basınç oluşur. Bu nedenle gündüz denizden karaya, gece karadan denize doğru rüzgar eser.

Yağış Türleri ve Nem

Nem, havadaki su buharı miktarıdır ve higrometre ile ölçülür. Rüzgarın hızı ise anemometre ile ölçülür.

Yağış türleri iki gruba ayrılır:

Nemin gökyüzünde yoğuşmasıyla oluşanlar:

• Yağmur: Atmosferdeki su buharının yoğuşarak sıvı halde yeryüzüne düşmesi
• Kar: Su buharının buz kristalleri halinde yoğuşması
• Dolu: Soğuk havanın etkisiyle su buharının aniden yoğunlaşıp donması

Nemin yeryüzüne yakın yerde yoğuşmasıyla oluşanlar:

• Çiy: Su buharının nesneler üzerinde yoğuşması
• Sis: Yere temas eden su buharının yoğuşması
• Kırağı: Yerdeki su buharının sıvı hale geçmeden direkt buz kristallerine dönüşmesi

Fark Et! Çiy ile kırağı arasındaki fark, suyun yoğuşma şeklidir. Çiy, sıvı su damlacıkları oluştururken; kırağı, doğrudan buz kristalleri oluşturur.

Küresel İklim Değişikliği

Atmosferde biriken sera gazları (özellikle karbondioksit - CO₂), Güneş'ten gelen ışınların yeryüzünden uzaya ulaşmasını engelleyerek küresel ısınmaya neden olur.

Sera gazlarının artmasının nedenleri:

• Fosil yakıtların aşırı kullanımı
• Ormanların tahrip edilmesi
• Nüfus artışına bağlı enerji tüketiminin artması

Küresel iklim değişikliğinin etkileri:

• Kutuplardaki buzulların erimesi
• Deniz seviyelerinin yükselmesi
• Aşırı hava olaylarının (sel, fırtına, kuraklık) artması
• Bazı canlı türlerinin yok olması

Harekete Geç! Enerji tasarrufu yaparak, toplu taşıma kullanarak ve ağaç dikerek küresel ısınmayı azaltmaya katkı sağlayabilirsin!