Cümlenin Ögelerine Giriş

Cümlenin ögelerini bulurken "YÖNTem" kuralını uygulamalıyız. Yani önce yüklem, sonra özne, nesne ve diğer tümleçleri bulmalıyız. Soruları her zaman yükleme sormalıyız, "neyin, kimin" sorularının hiçbir ögeyi bulamayacağını unutmamalıyız.

Cümlenin temel ögeleri yüklem ve öznedir. Yüklem, cümlede anlatılan iş, olay, duygu veya düşünceyi içeren temel ögedir. Yüklemi bulmak için herhangi bir soru sormayız çünkü yüklem soru sorulan kısımdır. Yüklem olmadan hiçbir cümle tam bir yargı bildiremez.

⭐ Dikkat: Yüklem her zaman cümlenin sonunda olmayabilir. Devrik cümlelerde yüklemi bulmak için cümleyi kurallı hale getirmelisiniz.

Yüklem tek sözcükten oluşabileceği gibi birden çok sözcükten de meydana gelebilir. Örneğin "Serkan, bugün Giresun'dan bize gelecekmiş" cümlesinde yüklem "gelecekmiş"tir. "Ali, akıllı zeki ve çok başarılı bir öğrencidir" cümlesinde yüklem bir sıfat tamlamasıdır: "akıllı zeki ve çok başarılı bir öğrencidir".

Özne ise cümlede işi yapan ögedir. Özneyi bulmak için yükleme "kim ve ne?" ya da "olan ne, yapan kim?" gibi sorular sorarız. "Ali, düşünceli, samimi, iyi bir arkadaştır" cümlesinde "Ali" öznedir. "Masanın örtüsü bozulmuş" cümlesinde "Masanın örtüsü" isim tamlamasından oluşan bir öznedir.

Özne Türleri

Özne üçe ayrılır: Gerçek özne, sözde özne ve örtülü özne. Konuyu daha kolay anlayabilmek için bunların özelliklerini bilmeliyiz.

Gerçek özne, cümlede işi gerçekten yapan kişi veya nesnedir. "Ali, soruları hızlıca çözerek öğretmenine teslim etti" cümlesinde "Ali" gerçek öznedir. Gizli özne de gerçek öznedir. Örneğin "Etraflarına usulca bakınıp burayı hemen terk ettiler" cümlesinde "onlar" gizli öznedir. Cümlede yazılmamış olsa bile işi kimin yaptığı bellidir.

Sözde özne ise işten etkilenen ögedir. Yapılan işin kim tarafından yapıldığı belli değildir. "Sorular birer birer çözüldü" cümlesinde "Sorular" sözde öznedir. Çözen kişi belli değildir. "Okullar yine tatil edildi" cümlesinde "Okullar" sözde öznedir.

💡 Önemli: Cümlede "-ldi, -ndi, -ldı, -ndı" ekleri varsa, genellikle sözde özne bulunur. Bu eklere edilgenlik ekleri denir.

Örtülü özne ise cümlede eylemi yapan bulunmasına rağmen, bazı ekler $-ca, -ce$ ya da sözcükler (nedeniyle, etkisiyle, tarafından) nedeniyle zarf tümleci göreviyle kullanılır. "Yağmurdan her yerim ıslandı" cümlesinde "yağmur" örtülü öznedir. "Kar nedeniyle yollar kapandı" cümlesinde "kar" örtülü öznedir.

Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir. İkiye ayrılır: Belirtili nesne ve belirtisiz nesne. Belirtili nesne, yükleme sorulan "neyi, kimi" sorularına cevap verir ve "-i, -ı, -u, -ü" ekini alır. "Annem beni çok seviyor" cümlesinde "beni" belirtili nesnedir. Belirtisiz nesne ise "ne" sorusuna cevap verir ve ek almaz. "Adam, çuval taşıyordu" cümlesinde "çuval" belirtisiz nesnedir.

Yardımcı Ögeler

Cümlede temel ögelerin yanında, anlamı tamamlayan yardımcı ögeler de bulunur. Bunlar nesne, yer tamlayıcısı ve zarf tümlecidir.

Yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç), "-e, -de, -den" eklerini alarak yüklemin anlamını yer yönünden tamamlayan ögedir. Yer tamlayıcısını bulmak için yükleme "kime, neye, nereye, kimde, neyde, nerede, kimden, neyden, nereden" sorularını sorarız.

"Kalemim sınıfta kaldı" cümlesinde "sınıfta" yer tamlayıcısıdır (nerede kaldı?). "Yarın beraber pikniğe gideceğiz" cümlesinde "pikniğe" yer tamlayıcısıdır (nereye gideceğiz?).

⚠️ Uyarı: Yön bildiren sözcükler "-e, -de, -den" eklerini alırsa dolaylı tümleç, almazsa zarf tümleci olur. Örneğin "Çocuk aşağı indi" cümlesinde "aşağı" zarf tümlecidir, "Çocuk aşağıya indi" cümlesinde "aşağıya" dolaylı tümleçtir.

Zarf tümleci (belirteç), yüklemin anlamını zaman, durum, yön, miktar, tarz, vasıta, şart, sebep, birliktelik yönlerinden tamamlayan kelime veya kelime gruplarıdır. Zarf tümlecini bulmak için yükleme "ne zaman, nasıl, niçin, niye, neden, ne kadar, ne şekilde, ne ile, ne için, kiminle, kimin için" gibi sorular sorarız.

"Annem etleri güzelce parçaladı" cümlesinde "güzelce" zarf tümlecidir (nasıl parçaladı?). "Beni ağlattığı için gözlerim şişti" cümlesinde "Beni ağlattığı için" zarf tümlecidir (niçin şişti?). "Yaralı hastaneye ambulansla götürüldü" cümlesinde "ambulansla" zarf tümlecidir (ne ile götürüldü?).

Cümlenin Ögeleri Alıştırmaları 1

Cümlenin ögelerini doğru belirlemek için öncelikle yüklemden başlayarak diğer ögelere doğru ilerlememiz gerekir. Burada bazı örnek cümlelerin yüklem ve öznelerini bulma alıştırmaları var.

Yüklem bulma örnekleri:

• "Bir gün bensizlik çalar kapını" cümlesinde "çalar" yüklemdir.
• "Bu yaz, görmeyi en çok istediğim şehre gideceğiz" cümlesinde "gideceğiz" yüklemdir.
• "Çocuğun elinden düşürdüğü tencerenin kapağıymış" cümlesinde "kapağıymış" yüklemdir.

Özne bulma örnekleri:

• "Uzunca bir yolculuğun ardından şehre gelişi, herkesi mutlu etti" cümlesinde "Uzunca bir yolculuğun ardından şehre gelişi" öznedir.
• "Kız kardeşimin kaynanası, bugün bize gelecekmiş" cümlesinde "Kız kardeşimin kaynanası" öznedir.
• "Yalnızlık, herkesin kapısını çalacaktır bir gün" cümlesinde "Yalnızlık" öznedir.

💡 İpucu: Yüklemi bulmak her zaman ilk adımdır. Yüklemi bulduktan sonra diğer ögeleri yükleme sorduğumuz sorularla belirlemeye çalışın.

Özneyi bulurken dikkat etmeniz gereken nokta, cümlede işi yapan kişi veya şeyi belirlemenizdir. Özne her zaman belirgin olmayabilir, bazen gizli olabilir, bazen de sözde özne olabilir.

Örneğin "Yazılı sonuçları, öğrencilere bugün ilan edildi" cümlesinde "Yazılı sonuçları" sözde öznedir. Çünkü sonuçları ilan eden belli değildir, "yazılı sonuçları" ise edilgen yapıda etkilenen ögedir.

Cümlenin Ögeleri Alıştırmaları 2

Cümlenin diğer ögelerini (nesne, yer tamlayıcısı, zarf tümleci) belirleme alıştırmalarında her bir ögeyi nasıl bulabileceğimizi öğreniyoruz.

Nesne bulma örnekleri:

• "Uzun zamandır göremediğim kardeşimi, çok özledim" cümlesinde "Uzun zamandır göremediğim kardeşimi" belirtili nesnedir.
• "Son çıkan fırtına, bir çok bina yıktı" cümlesinde "bir çok bina" belirtisiz nesnedir.
• "Bakışlarındaki asilliği, görmeliydin" cümlesinde "Bakışlarındaki asilliği" belirtili nesnedir.

Yer tamlayıcısı bulma örnekleri:

• "Yeni yapılan bu binada, her şey mevcutmuş" cümlesinde "Yeni yapılan bu binada" yer tamlayıcısıdır.
• "Meryem, seni okulun önünde bekliyormuş" cümlesinde "okulun önünde" yer tamlayıcısıdır.
• "Dağ başından duman eksik olmazmış" cümlesinde "Dağ başından" yer tamlayıcısıdır.

⚠️ Uyarı: Yer tamlayıcısı bulmak için mutlaka "-e, -de, -den" eklerini aramalıyız. Bu ekler yoksa o sözcük yer tamlayıcısı olamaz.

Zarf tümleci bulma örnekleri:

• "En sevdiğim şehir olan Giresun'a, uçakla gideceğiz" cümlesinde "uçakla" zarf tümlecidir.
• "Arkadaşımın abisi, askerden dün gelmiş" cümlesinde "dün" zarf tümlecidir.
• "Onu bir kez olsun görmek için burada sabahladı" cümlesinde "Onu bir kez olsun görmek için" zarf tümlecidir.

Zarf tümleci genellikle yüklemin nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin, ne ile yapıldığını belirten ögedir ve cümlede değişik görevlerde karşımıza çıkabilir.

Cümlede Ögelerine Ayırma Uygulamaları

Cümleleri ögelerine doğru ayırabilmek için tüm ögeleri bir bütün olarak düşünmeli ve yöntemli bir şekilde ilerlemelisiniz. Şimdi bazı cümleleri ögelerine ayırarak uygulama yapalım.

"Dostluk / insanın ve insanlığın en büyük / en yüce değerlerinden biridir." cümlesinde "Dostluk" öznedir, "insanın ve insanlığın en büyük, en yüce değerlerinden biridir" yüklemdir.

"Yağmurun yağmasıyla oluşan sel / yeni yapılmış duble yolları / tahrip etti." cümlesinde "Yağmurun yağmasıyla oluşan sel" öznedir, "yeni yapılmış duble yolları" belirtili nesnedir, "tahrip etti" yüklemdir.

"Gittin / bana / hiçbir şey söylemeden." cümlesinde "sen (gizli özne)" öznedir, "gittin" yüklemdir, "bana" yer tamlayıcısıdır, "hiçbir şey söylemeden" zarf tümlecidir.

💡 Püf Noktası: Ögelerine ayırırken cümleyi önce kurallı hale getirin, devrik cümleler karışıklığa neden olabilir.

Özellikle tamlamaların, deyimlerin ve kalıp ifadelerin yer aldığı cümlelerde ögelerine ayırma işlemi biraz daha dikkat gerektirir. Örneğin "Yazarın son çıkan kitabı / bir gencin ilginç hikayesini / anlatıyor." cümlesinde "Yazarın son çıkan kitabı" öznedir, "bir gencin ilginç hikayesini" belirtili nesnedir, "anlatıyor" yüklemdir.

Cümleyi ögelerine ayırırken, özellikle öznesi gizli olan veya devrik cümlelerde dikkatli olmalısınız. Ayrıca, bazı ögelerin tamlamalardan veya birleşik yapılardan oluşabileceğini unutmayın. Önce yüklemi bulup, sonra diğer ögeleri yükleme sorduğunuz sorular yardımıyla belirlemeye çalışın.