Mevsimler ve İklim

Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi günlük hayatımızdaki gece-gündüz oluşumunu sağlar. Ancak mevsimlerin oluşması için iki önemli olay gerekiyor: Dünya'nın Güneş etrafında dolanması ve dönme ekseninin 23.5 derecelik eğik olması.

Dünya geoid şeklindedir (kutuplardan basık, ekvatordan şişkin bir küre) ve Güneş etrafında elips yörüngede dolanır. Bu yörüngede Dünya'nın ekseni hep aynı yöne bakar. Bu yüzden yıl içinde farklı zamanlarda güneş ışınlarını farklı açılarla alırız.

Biliyor musun? Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu 3 Ocak'ta Kuzey Yarımküre'de kış mevsimi yaşanır. Mesafenin mevsimlerle ilgisi yoktur, önemli olan eksen eğikliğidir!

Kuzey ve Güney yarımkürelerde aynı anda zıt mevsimler yaşanır. Sen kışın üşürken, Avustralya'daki arkadaşların plajda yüzüyor olabilir!

Mevsimsel Dönüm ve Eşitlik Noktaları

Yılın dört önemli günü, mevsimlerin başlangıç noktalarını belirler:

21 Aralık (Kış gündönümü): Kuzey Yarımküre'de kış başlangıcıdır ve en uzun gece yaşanır. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik gelir.

21 Mart (İlkbahar ekinoksu): Kuzey Yarımküre'de ilkbahar başlangıcıdır. Gece ve gündüz süreleri eşittir (12 saat). Güneş ışınları doğrudan ekvatora düşer.

21 Haziran (Yaz gündönümü): Kuzey Yarımküre'de yaz başlangıcıdır ve en uzun gündüz yaşanır. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir.

23 Eylül (Sonbahar ekinoksu): Kuzey Yarımküre'de sonbahar başlangıcıdır. Gece ve gündüz süreleri eşittir (12 saat). Güneş ışınları yine ekvatora dik düşer.

Düşünme zamanı: Eğer Dünya'nın ekseni eğik olmasaydı, her gün 12 saat gündüz 12 saat gece yaşar ve mevsimler oluşmazdı!

Güneş ışınlarının geliş açısı birim yüzeye düşen enerji miktarını belirler. Dik açıyla gelen ışınlar daha küçük alana fazla enerji verirken, eğik açıyla gelen ışınlar daha geniş alana az enerji verir.

İklim ve Hava Olayları

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim görülür. İklimi etkileyen faktörler arasında ekvatora uzaklık, bitki örtüsü, denize uzaklık ve yükseklik sayılabilir.

Hava olayları ise kısa süreli atmosfer değişiklikleridir. Havadaki sıcaklık farkı ve nem, hava olaylarının temel sebebidir. Meteoroloji bilimi hava olaylarını inceler.

Atmosfer %78 azot, %21 oksijen ve %1 diğer gazlardan oluşur. Hava olaylarının ölçülmesinde nemölçer, barometre ve termometre kullanılır.

Not: Hava olayları günlük değişim gösterir, "bugün güneşli" derken, iklim uzun yıllara dayalıdır, "Akdeniz iklimi sıcak ve kuraktır" derken olduğu gibi.

Rüzgar, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru oluşan yatay hava hareketidir. Sıcak hava yükselir ve alçak basınç oluşturur. Soğuk hava alçalır ve yüksek basınç oluşturur.

Yağış türleri arasında yağmur, kar, dolu, çiy, kırağı ve sis bulunur. Bunlardan yağmur, kar ve dolu gökyüzünde; çiy, sis ve kırağı yeryüzünde oluşur.

İklim Değişikliği ve DNA

İklim değişikliği, insan faaliyetleri sonucu atmosfere salınan sera gazları nedeniyle oluşur. Bu durum küresel ısınmaya, buzulların erimesine, deniz seviyelerinin yükselmesine ve doğal afetlerin artmasına neden olur.

İklim değişikliğini önlemek için:

• Yenilenebilir enerji kaynakları (rüzgâr, güneş) kullanılmalı
• Enerji tasarrufu yapılmalı
• Geri dönüşüm yaygınlaştırılmalı
• Ormanlar korunmalı ve ağaçlandırma yapılmalı

Harekete geç! Küçük değişiklikler büyük farklar yaratır. Evde gereksiz ışıkları kapatmak bile iklim değişikliğiyle mücadeleye katkı sağlar!

DNA (Deoksiribonükleik Asit), hücredeki yönetici moleküldür. Kalıtsal bilgilerimizi içeren DNA, hücrenin solunum, beslenme, üreme gibi yaşamsal faaliyetlerini yönetir. DNA'nın yapı birimi nükleotiddir, görev birimi ise gendir.

DNA'nın yapısını ilk modelleyen bilim insanları James Watson ve Francis Crick'tir. DNA'nın şekli sarmal bir merdivene benzer.

DNA'nın Yapısı ve Kalıtım

DNA'nın yapısında dört farklı organik baz bulunur: Adenin (A), Timin (T), Guanin (G) ve Sitozin (S veya C). Bu bazlar arasında belirli eşleşmeler vardır: A ile T, G ile S şeklinde karşılıklı eşleşir.

Bir nükleotid, üç bileşenden oluşur:

1. Fosfat
2. Deoksiriboz şekeri
3. Organik baz (A, T, G veya C)

Kromozom, DNA'nın özel proteinlerle sarılması sonucu oluşan X şeklindeki yapıdır. Her türün kendine özgü bir kromozom sayısı vardır. İnsanlarda 46 kromozom bulunur.

İlginç bilgi: Kromozom sayısı canlıların gelişmişliğini göstermez. Eğrelti otunun 500 kromozomu var ama insandan daha gelişmiş değil!

DNA'nın kendini eşlemesi, hücre bölünmeden önce gerçekleşir. Bu süreçte DNA molekülü fermuvar gibi açılır, her zincir yeni bir DNA oluşturmak için kalıp olarak kullanılır. Böylece kalıtsal bilgiler yeni hücrelere aktarılır.

Her insanın DNA'sı %99,5 oranında aynıdır. Kalan %0,5 fark, bizi birbirimizden farklı kılar.

Genetik ve Kalıtım

Kalıtım (genetik), kalıtsal özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını araştıran bilim dalıdır. Genetik biliminin kurucusu Gregor Mendel'dir. Mendel çalışmalarında bezelye bitkisini kullanmıştır.

Genetikle ilgili temel kavramlar:

• Gen: Kromozom üzerinde bulunan ve kalıtsal karakterleri taşıyan birimler
• Baskın gen: Özelliğini her zaman gösteren, büyük harfle gösterilen gen (A, B)
• Çekinik gen: Baskın gen olmadığı zaman etkisini gösteren, küçük harfle gösterilen gen (a, b)
• Genotip: Gen yapısı (AA, Aa, aa)
• Fenotip: Dış görünüş, gen yapısının dışa yansıması

Örnek: Siyah saç, sarı saça baskındır. Kahverengi göz, mavi göze baskındır.

Saf döl (Homozigot) canlılar aynı karaktere ait genleri aynıdır (AA veya aa). Melez döl (Heterozigot) canlıların ise aynı karaktere ait genleri farklıdır (Aa).

Çaprazlama yoluyla, farklı özellikteki iki arı dölün (AA x aa) birleşmesinde %100 melez döl (Aa) oluşur ve hepsi baskın özelliği gösterir. İki melez dölün (Aa x Aa) birleşmesinde ise %75 baskın, %25 çekinik özellik ortaya çıkar.