Mevsimlerin Oluşumu

Mevsimler neden oluşur diye hiç düşündün mü? Bu tamamen Dünya'nın dönme ekseninin eğik olması sayesinde gerçekleşiyor.

Dünya'da yılın belirli zamanlarında önemli tarihler vardır. 21 Mart'ta Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar başlarken, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar. Bu tarihte gece-gündüz eşitliği (12 saat) yaşanır ve güneş ışınları ekvatora dik düşer.

21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de yaz başlar ve en uzun gündüz yaşanır. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. 23 Eylül'de ise yine gece-gündüz eşitliği yaşanır.

Önemli! Dünya'da mevsimler, güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısıyla ilgilidir. Işınlar dik geldiğinde birim yüzeye düşen enerji fazla olur ve hava ısınır. Eğik geldiğinde ise aynı enerji daha geniş alana yayılır ve hava soğur.

Eğer Dünya'nın ekseni eğik olmasaydı, mevsimler oluşmaz, her yerde gece-gündüz süreleri eşit olur ve güneş ışınları sadece ekvatora dik gelirdi!

İklim ve Hava Hareketleri

Hava durumu değişkendir, ama iklim uzun yıllara dayanır. İklim, bir bölgedeki uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim görülür.

İklimi etkileyen faktörler arasında ekvatora uzaklık, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri ve denize olan uzaklık bulunur. İklimle uğraşan bilim dalına klimatoloji, uzmanlarına ise klimatolog denir.

Hava olayları, atmosferdeki nem ve sıcaklık farklarından kaynaklanır. Rüzgar, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru oluşan yatay hava hareketidir. Sıcak hava yükselir ve alçak basınç alanı oluşturur; soğuk hava alçalır ve yüksek basınç alanı oluşturur.

Yağış çeşitleri arasında yağmur, kar, dolu, çiy, kırağı ve sis bulunur. Yağmur, kar ve dolu gökyüzünde oluşurken; çiy, sis ve kırağı yeryüzünde oluşur.

Dikkat! Sorularda "güneşli", "rüzgarlı", "karlı" gibi anlık ifadeler hava olaylarını; "sıcak", "soğuk", "kurak", "yağışlı" gibi ifadeler ise iklimi belirtir.

İklim değişikliğini önlemek için yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanmalı, enerji tasarrufu yapmalı, geri dönüşüme önem vermeli ve ağaçlandırma çalışmalarına katılmalıyız.

DNA ve Genetik Kod

İnsan vücudunda milyarlarca hücre vardır ve her hücrede kalıtsal bilgileri taşıyan DNA bulunur. DNA, hücredeki tüm yaşamsal faaliyetleri yöneten bir moleküldür.

DNA'nın yapısı nükleotidlerden oluşur. Her nükleotid, fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik bazdan meydana gelir. DNA'da dört farklı organik baz vardır: Adenin (A), Timin (T), Guanin (G) ve Sitozin (S veya C).

DNA üzerinde belirli görevleri yerine getiren kısımlara gen denir. Genler, saç rengi, göz rengi gibi belirli özelliklerin ortaya çıkmasını sağlar. Kalıtsal özelliklerimiz ve bazı hastalıklar da genlerimizde bulunur.

Kromozom, DNA'nın etrafını özel proteinlerin sarması sonucu oluşan yapıdır. Her türün kendine özgü kromozom sayısı vardır. İnsanlarda 46 kromozom bulunur; bunların 23'ü anneden, 23'ü babadan gelir.

İlginç bilgi: Eğrelti otunun 500, filin ise 56 kromozomu vardır! Ama kromozom sayısının fazla olması, o canlının daha gelişmiş olduğu anlamına gelmez.

Kalıtsal yapıların küçükten büyüğe sıralaması şöyledir: Organik Baz → Nükleotid → Gen → DNA → Kromozom → Çekirdek.

DNA'nın Kendini Eşlemesi ve Kalıtım

Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler. Bu işlem sayesinde kalıtsal bilgiler yeni hücrelere aktarılır. DNA eşlenmesi şu şekilde gerçekleşir:

1. DNA'nın çift zincirli yapısı ortadan ikiye ayrılır (fermuar gibi açılır)
2. Sitoplazmadaki serbest nükleotidler çekirdeğe girer
3. Ayrılan zincirlerin karşısına uygun nükleotidler yerleşir
4. Sonuçta, başlangıçtaki ile aynı olan iki DNA oluşur

Kalıtım, özelliklerin nesilden nesile aktarılmasını inceleyen bilim dalıdır. Kalıtım biliminin kurucusu Gregor Mendel'dir. Mendel, çalışmalarında bezelye bitkisini kullanmıştır çünkü bezelyeler kolay yetiştirilir ve bir mevsimde birkaç döl verir.

Kalıtımla ilgili önemli kavramlar:

• Baskın gen: Özelliğini her zaman gösteren gen (büyük harfle gösterilir: A, B, S)
• Çekinik gen: Baskın gen olmadığında etkisini gösteren gen (küçük harfle gösterilir: a, b, s)
• Genotip: Bireyin sahip olduğu genlerin tamamı
• Fenotip: Canlının dış görünüşü $Fenotip = Genotip + Çevre$

Önemli! Dünyadaki tüm insanların DNA'ları %99,5 aynıdır. Geriye kalan %0,5'lik fark, insanların farklı özellikte olmasını sağlar.

Karakter Çaprazlamaları ve Kalıtsal Hastalıklar

Karakter çaprazlaması, eşeyli üreyen canlılarda karakterlerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını gösterir. Çaprazlamada anne ve babadan gelen karakterler birbirine dağıtılır ve oluşan yavruların genotip ve fenotipleri bulunur.

Saf döl (homozigot) sarı bezelye ile saf döl yeşil bezelyenin çaprazlanması sonucu oluşan bezelyelerin tümü melez (heterozigot) sarı olur. Bu F1 dölü çaprazlamasında, baskın karakter (sarı) görünürken çekinik karakter (yeşil) gizli kalır.

Melez sarı iki bezelyenin çaprazlanmasında ise genotip %25 AA (saf sarı), %50 Aa (melez sarı), %25 aa (saf yeşil) olur. Fenotip olarak %75 sarı, %25 yeşil bezelye oluşur.

Cinsiyete bağlı kalıtım, cinsiyet kromozomlarında (X ve Y) taşınan özellikleri kapsar. İnsanda:

• Kadınlarda XX, erkeklerde XY kromozomları bulunur
• Çocuğun cinsiyetini babadan gelen sperm belirler

Bazı kalıtsal hastalıklar:

• Hemofili: Kanın pıhtılaşmaması (X kromozomunda)
• Renk körlüğü: Kırmızı ve yeşil renklerin ayırt edilememesi (X kromozomunda)
• Orak hücreli anemi: Alyuvarların oksijen taşıma kapasitesinin azalması (vücut kromozomunda)

Uyarı! Akraba evliliği sonucunda doğacak çocukların kalıtsal hastalıklara sahip olma riski daha yüksektir. Bunun nedeni, akrabalarda aynı genetik hastalığın çekinik olarak taşınma ihtimalinin yüksek olmasıdır.