8. Sınıf Fen Bilimleri: Kalıtım Konusu Ders Notları

Kalıtım ve Temel Kavramlar

Kalıtım, genlerin nesillerce aktarılmasını inceleyen bilim dalıdır. Saç rengi, çiçek rengi, kan grubu gibi nesilden nesile geçen özelliklere kalıtsal karakter denir. Bu özelliklerin nasıl aktarıldığını anlamamız, canlıların çeşitliliğini ve benzerliklerini açıklamamıza yardımcı olur.

Kalıtımın temelinde genler vardır. Canlıların özelliklerini iki açıdan incelememiz gerekir: genotip ve fenotip. Genotip, bir canlının bir karakter bakımından sahip olduğu tüm genlerdir ve harflerle gösterilir (Aa, bb, CC gibi). Fenotip ise canlının dış görünüşüdür yani genlerin ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan gözlenebilir özellikleridir.

Not: Kalıtımın bilimsel temellerini atan Gregor Mendel, bezelyelerle yaptığı deneylerle genetik biliminin babası olarak kabul edilir. Seçtiği bezelyelerin kolay yetiştirilmesi ve belirgin özellikler göstermesi sayesinde kalıtımla ilgili temel kuralları keşfetmiştir.

Aleller ve Döllenme Çeşitleri

Genlerimizin farklı versiyonlarına alel denir. Aleller kendi aralarında baskın ve çekinik olarak ikiye ayrılır. Baskın (dominant) aleller her zaman etkisini gösteren alel çeşididir ve büyük harfle gösterilir (A, B gibi). Örneğin AA veya BB şeklinde yazılır.

Çekinik (resesif) aleller ise ancak karşısında baskın bir alel olmadığında etkisini gösterir ve küçük harfle gösterilir (a, b gibi). Örneğin aa veya bb şeklinde ifade edilir.

Alellerin bir araya gelme biçimine göre de iki durum ortaya çıkar: saf döl (homozigot) ve melez döl (heterozigot). Saf döl, alellerin aynı olması durumudur (AA veya bb gibi). Melez döl ise alellerin farklı olması durumudur ve baskın alel büyük harfle, çekinik alel küçük harfle gösterilir (Aa veya Bb gibi).

Bunu Bil! Melez döllerde (heterozigot) genotipin Aa gibi olmasına rağmen, fenotip baskın karakterin özelliğini gösterir. Yani dışarıdan bakıldığında çekinik özelliğin etkisi görülmez!