8. Sınıf Fen Bilimleri: Mevsimlerin Oluşumu ve İklim

Dünya'nın Dönüş Hareketi

Dünya kendi ekseni etrafında sürekli döner ve bu dönüş hareketi günlük yaşamımızı doğrudan etkiler. Bu hareket tam olarak 24 saatte tamamlanır ve günlük hareket olarak bilinir.

Dünya saat yönünün tersine doğru döner ve bu hareket sayesinde gece-gündüz oluşumu gerçekleşir. Dönüş sırasında Güneş'i gören kısımda gündüz yaşanırken, Güneş'i görmeyen kısımda gece yaşanır.

Not: Dünya'nın şekli tam olarak küresel değildir. Dünya'nın üstlerden basık yanlardan şişkin olan bu özel şekli geoit olarak adlandırılır ve Dünya üzerindeki yaşamı birçok açıdan etkiler.

Dünya'nın Dolanma Hareketi

Dünya, Güneş çevresinde belirli bir yörünge üzerinde dolanır. Bu hareket yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlanır ve bir yıl sürer. Bu harekete yıllık hareket de denir.

Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanma hareketi de saat yönünün tersine doğrudur. Bu hareket sonucunda dört farklı mevsim (ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış) oluşur.

Not: Bir gök cisminin başka bir gök cismi etrafında izlediği düzenli yola yörünge denir. Dünya, Güneş etrafında elips şeklinde bir yörünge izler. Bu yörüngenin oluşturduğu düzleme ise yörünge düzlemi adı verilir.

Dünya Üzerindeki Önemli Noktalar

Dünya üzerinde coğrafi açıdan çok önemli bazı noktalar bulunur. Bunların en önemlileri kutup noktaları ve Ekvator'dur.

Kuzey Kutbu, Dünya ekseninin üst kısmını ifade eder. Bu kısmın en uç noktası Kuzey Kutup Noktası olarak adlandırılır. Benzer şekilde, Güney Kutbu eksenin alt kısmıdır ve en uç noktası Güney Kutup Noktası'dır.

Ekvator ise Kuzey ve Güney kutuplarının tam ortasında bulunan hayali bir çemberdir. Bu çember her iki kutup noktasına da eşit uzaklıktadır. Ekvator çemberinin geçtiği düzlem Ekvator düzlemi olarak adlandırılır ve Dünya'yı Kuzey ve Güney Yarım Küre olarak ikiye ayırır.

Eksen Eğikliği ve Etkileri

Dünya'nın Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi çakışık değildir. Bu iki düzlem arasında 23° 27' (23 derece 27 dakika) açı vardır ve buna eksen eğikliği denir.

Eksen eğikliği, Dünya üzerindeki mevsimlerin oluşmasında en önemli etkendir. Bu eğiklik, Güneş ışınlarının yıl içerisinde farklı açılarla Dünya'ya düşmesine neden olur.

Not: Son yıllarda yapılan araştırmalar, Dünya'daki kütle dağılımının (örneğin yer altı sularının aşırı kullanımı) Dünya'nın dönüş ekseninde küçük değişimlere neden olduğunu göstermiştir!

Eksen eğikliği sayesinde, Dünya'nın Güneş'e bakan kısmına Güneş ışınları farklı zamanlarda farklı açılarla düşer. Bu da farklı yarım kürelerde farklı mevsimlerin yaşanmasına neden olur.

Güneş Işınlarının Düşme Açısı

Güneş ışınları bir yüzeye düşerken, düşme açısına göre birim alanda oluşan ısınma miktarı değişir. Işınlar dik açılarla düştüğünde, birim alana düşen ışık miktarı daha fazla olur ve daha fazla ısınma gerçekleşir.

Işınlar eğik açılarla düştüğünde ise aynı miktardaki ışın daha geniş bir alana yayılır. Bu nedenle birim alanda daha az ısınma olur. Bu durum Dünya üzerinde mevsimlerin oluşmasını doğrudan etkiler.

Güneş ışınlarının dik veya dike yakın açılarla düştüğü bölgelerde yaz mevsimi yaşanırken, eğik açılarla düştüğü bölgelerde kış mevsimi yaşanır. Böylece aynı anda Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken, Güney Yarım Küre'de kış yaşanabilir.

Dönenceler

Dünya üzerinde Güneş ışınlarının yılda bir kez dik açıyla düştüğü özel yerler vardır. Bu yerler dönence olarak adlandırılır.

Kuzey Yarım Küre'de bulunan dönenceye Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre'deki dönenceye ise Oğlak Dönencesi denir. Bu dönenceler Ekvator'un kuzeyinde ve güneyinde yer alır.

Not: Dönenceler arasında kalan bölgeler Güneş ışınlarını yılda iki defa dik açıyla alır. Bu nedenle Ekvator'a yakın bölgelerde mevsimsel farklılıklar daha az belirgindir.

Dünya'nın Önemli Konumları ve Tarihleri

Dünya'nın Güneş etrafındaki yolculuğu sırasında bazı önemli tarihler vardır. Bu tarihler ülkemiz için şu şekildedir:

21 Mart ve 23 Eylül tarihleri ekinoks (gece-gündüz eşitliği) günleridir. Bu tarihlerde tüm Dünya'da gece ve gündüz süreleri eşit olur.

21 Haziran, yaz gün dönümüdür ve bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi başlar. 21 Aralık ise kış gün dönümüdür ve Kuzey Yarım Küre'de kışın başlangıcıdır.

Dünya, eliptik yörüngesi nedeniyle yıl içinde Güneş'e bazen yaklaşır bazen de uzaklaşır. Güneş'e en yakın olduğu konuma günberi (3 Ocak, 147 milyon km), en uzak olduğu konuma ise günöte (4 Temmuz, 152 milyon km) denir.

Mevsimlerin Başlangıç Özellikleri

21 Haziran tarihinde Kuzey Yarım Küre'de yaz, Güney Yarım Küre'de kış başlar. Yengeç Dönencesi'ne Güneş ışınları dik açıyla düşer. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanırken, Güney Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır.

23 Eylül'de Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar. Güneş ışınları Ekvator'a dik açıyla düşer ve tüm dünyada gece-gündüz süreleri eşittir.

21 Aralık'ta Kuzey Yarım Küre'de kış, Güney Yarım Küre'de yaz başlar. Oğlak Dönencesi'ne Güneş ışınları dik açıyla düşer. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece, Güney Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır.

Not: 21 Mart'ta da tüm dünyada gece-gündüz süreleri eşittir. Bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar.

Yarım Kürelerdeki Mevsimler ve Gece-Gündüz Süreleri

Kuzey ve Güney Yarım Küre'de mevsimler ve gece-gündüz süreleri birbirinin tam tersi olarak yaşanır. Örneğin, 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de yaz başlarken, Güney Yarım Küre'de kış başlar.

Kuzey Yarım Küre'de 21 Haziran'da en uzun gündüz yaşanır ve bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya başlar. 21 Aralık'ta ise en uzun gece yaşanır ve bu tarihten sonra geceler kısalmaya, gündüzler uzamaya başlar.

Güney Yarım Küre'de ise tam tersi yaşanır. 21 Aralık'ta en uzun gündüz, 21 Haziran'da en uzun gece yaşanır. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde ise dünya genelinde gece-gündüz süreleri eşittir.

Not: Ekvator'a yakın bölgelerde yıl boyunca gece-gündüz süreleri neredeyse eşit kalırken, kutuplara yaklaştıkça gece-gündüz süreleri arasındaki fark artar. Kutup bölgelerinde 6 ay gündüz, 6 ay gece yaşanabilir!

Gölge Boyu

Güneş ışınlarının düşme açısı, cisimlerin gölge boylarını da etkiler. Işınlar dik açıyla düştüğünde gölge oluşmaz veya çok kısa olur, eğik açıyla düştüğünde ise uzun gölgeler oluşur.

Örneğin, 21 Haziran'da öğle vakti Yengeç Dönencesi üzerinde bulunan cisimlerin gölgesi oluşmaz çünkü Güneş ışınları tam dik açıyla düşer. Aynı tarihte Oğlak Dönencesi üzerindeki cisimlerin ise boylarından daha uzun gölgeleri oluşur.

Not: Güneş ve Ay tutulmaları da birer gölge olayıdır! Güneş tutulması her yıl en az iki, en fazla beş kez gerçekleşirken, Ay tutulması genellikle yılda iki kez meydana gelir.