8. Sınıf Fen Bilimleri 1. Ünite Konu Anlatımı ve Özet

İklim ve Hava Olayları

Dünya'yı saran atmosfer %78 Azot, %21 Oksijen ve %1 diğer gazlardan oluşur. Havada meydana gelen sıcaklık farkından ve nem miktarındaki değişimden kaynaklanan olaylara hava olayları denir. Bu olayları inceleyen bilim dalına meteoroloji, uzmanlara ise meteorolog denir.

Hava olayları temel olarak rüzgar ve yağış olarak ikiye ayrılır. Havadaki nem yağışları oluştururken, sıcaklık farkları rüzgarı oluşturur.

Uzun yıllar boyunca bir bölgede gözlemlenen hava olaylarının ortalamasına ise iklim denir. Dünya'da kutup iklimi, karasal iklim, çöl iklimi gibi farklı iklim türleri vardır. Türkiye'de ise Karasal, Akdeniz ve Karadeniz iklimleri görülür. İklimi araştıran bilim insanına klimatolog, bu bilim dalına ise klimatoloji denir.

Bilgi Kutusu: İklimi etkileyen faktörler arasında ekvatora uzaklık, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, denize uzaklık ve denizden yükseklik yer alır.

Basınç Alanları ve Hava Hareketleri

Havadaki su buharı miktarına nem denir. Sıcaklık arttıkça havadaki nem oranı artar ve havanın yoğunluğu azalır. Havanın yoğunluğunun azalması basıncı da düşürür.

Sıcaklığın yüksek olduğu yerlerde hava yükselir ve yeryüzüne yakın bölgelerde yoğunluk azalır. Böylece alçak basınç alanı oluşur. Burada yükselici hava hareketleri görülür ve genellikle bulutlu, yağışlı bir hava olur.

Sıcaklığın düşük olduğu yerlerde ise soğuyan hava alçalır ve yeryüzüne yakın yerlerde havanın yoğunluğu artar. Bu da yüksek basınç alanı oluşturur. Bu alanlarda alçalıcı hava hareketleri görülür ve genellikle açık, güneşli bir hava olur.

Rüzgar, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru olan yatay yönlü hava hareketidir. Bu basınç farklılıkları hava olaylarının temel sebepleri arasındadır.

Rüzgar Çeşitleri ve Basınç Alanları

Yüksek basınç alanlarında hava soğuktur ve güneşlidir. Havanın yoğunluğu fazla olduğundan alçalıcı hava hareketi görülür. Bu bölgelerde genellikle açık hava hakimdir.

Alçak basınç alanlarında ise hava sıcaktır. Bulut ve yağış görülme ihtimali yüksektir çünkü havanın yoğunluğu azdır ve yükselici hava hareketi gerçekleşir.

Sıcak hava ile soğuk havanın yere yakın bölgelerde yer değiştirmesi sonucu dönen rüzgarlar oluşur. Dönerek ilerleyen bu rüzgarlara hortum denir. Hızı saatte 118 km'yi geçen hortumlara ise kasırga adı verilir.

Önemli Not: Yağışlar iki grupta incelenebilir: Yağmur, kar ve dolu gökyüzünde oluşurken; çiy, sis ve kırağı yeryüzünde oluşur.

Yağış Çeşitleri (1)

Yağmur, havadaki nemin yoğunlaşarak su damlacıklarını oluşturmasıdır. Küçük su damlacıkları bulutları oluşturur. Bulutlardaki su damlacıkları soğuk hava ile karşılaşınca büyür, ağırlaşır ve yağmur olarak yeryüzüne iner.

Dolu, havadaki su damlacıklarının aniden soğuk hava ile karşılaşıp donması sonucu oluşan buz kütleleridir. Genellikle bahar aylarında ve yaz başlarında görülür.

Kar, bulut içerisindeki su damlacıklarının soğuk havanın etkisiyle buz kristallerine dönüşmesi sonucu oluşur. Bu buz kristalleri yeryüzüne düşerken kar tanelerini oluşturur.

Kırağı, çok soğuk havalarda görülür. Havadaki nemin gazdan katıya geçmesiyle (kırağılaşma) oluşur. Özellikle bitki ve toprak yüzeyinde buz kristalleri şeklinde görülür.

Dikkat: Kar ve dolu gökyüzünde oluşurken, kırağı yeryüzünde oluşan bir yağış türüdür.

Yağış Çeşitleri (2) ve Türkiye'deki İklimler

Sis, yeryüzüne yakın yerde havadaki su buharının yoğuşması sonucu oluşan bir yağış türüdür. Özellikle sabah saatlerinde görülür ve görüş mesafesini azaltır.

Çiy, havadaki su buharının soğuk yüzeylere değdiğinde yoğuşarak su damlası haline gelmesidir. Genellikle sabahları çimen ve yapraklarda görülür.

Türkiye'de üç temel iklim çeşidi görülür:

1. Karasal iklim: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlıdır. İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da görülür.
2. Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür.
3. Karadeniz iklimi: Yazlar serin, kışlar ılık ve her mevsim yağışlıdır. Karadeniz kıyı şeridinde görülür.

Unutma: "Güneşli, parçalı bulutlu, sağanak yağışlı" gibi ifadeler hava olaylarını belirtirken; "kurak, yağışlı, soğuk" gibi ifadeler iklimi tanımlar.

İklim ve Hava Olayları Arasındaki Farklar

İklim ve hava olayları arasında önemli farklar vardır:

İklim geniş bölgeler için geçerlidir ve uzun sürede meydana gelen hava olaylarının ortalamasıdır. Değişkenliği azdır ve kesinlik bildirir. "Kurak, yağışlı, ılıman" gibi ifadelerle belirtilir. İklimi inceleyen bilim dalı klimatoloji, uzmanı ise klimatologdur.

Hava olayları ise dar bölgeler için geçerlidir, kısa sürede oluşur ve değişkenliği fazladır. Tahmin bildirir ve "güneşli, bulutlu, yağmurlu" gibi ifadelerle belirtilir. Hava olaylarını inceleyen bilim dalı meteoroloji, uzmanı ise meteorologdur.

Küresel iklim değişikliği, Dünya üzerinde iklimin kendiliğinden değişmesinin yanı sıra insanların faaliyetleri sonucu meydana gelen değişimlerdir. Bu, günümüzün en önemli çevre sorunlarından biridir.

Örnek: "Konya'da kışlar soğuk ve kar yağışlıdır" bir iklim ifadesidir; "Bugün hava sıcaklığının 30° olması bekleniyor" ise bir hava olayı ifadesidir.

Küresel İklim Değişikliği

Fosil yakıtların yanması sonucu ortaya çıkan karbondioksit, azot dioksit ve metan gibi gazlara sera gazları denir. Bu gazlar atmosferde birikerek Dünya'nın etrafını sarar ve güneş ışınlarının ısısının atmosferden yeryüzüne geri yansımasına neden olur. Buna sera etkisi denir.

Sera etkisi sonucunda atmosferin sıcaklığı artar ve küresel ısınma meydana gelir. Küresel ısınma, küresel iklim değişikliğinin asıl sebebidir. Bu değişiklik kasırga, sel gibi doğal afetlere, kuraklığa, çölleşmeye, buzulların erimesine ve deniz seviyelerinin yükselmesine neden olur.

Küresel iklim değişikliğini önlemek için fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmalı, enerji tasarrufu yapılmalı ve ağaçlandırma arttırılmalıdır. Ayrıca toplu taşıma tercih edilmeli, ısı yalıtımı yapılmalı ve fabrika bacalarına filtre takılmalıdır.

Harekete Geç: Günlük hayatında su ve elektrik tasarrufu yaparak, geri dönüşüme önem vererek sen de küresel iklim değişikliğiyle mücadeleye katkıda bulunabilirsin!