8. Sınıf Fen Bilimleri 1. Ünite Ders Notları - Özet ve Örnekler

Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Dünya geoid şeklindedir yani kutuplardan basık, ekvatordan şişkindir. Bu şekil nedeniyle ekvator bölgesi Güneş ışığını dik alırken, kutuplar eğik açılarla alır. Bu yüzden ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık azalır.

Dünya'nın iki temel hareketi vardır. Günlük hareketi kendi ekseni etrafında dönmesidir ve 24 saatte tamamlanır. Bu hareket sonucunda gece-gündüz oluşur, yerel saat farkları meydana gelir ve Güneş doğudan doğar.

Dünya'nın dönme ekseni 23 derece 27 dakika eğiktir. Bu eğiklik mevsimlerin oluşmasında çok önemli bir rol oynar. Eğiklik olmasaydı, yıl boyunca mevsim değişimleri yaşanmazdı!

Bunu Hatırla! Dünya'nın günlük hareketi gece-gündüz oluşumunu sağlarken, yıllık hareketi ve eksen eğikliği birlikte mevsimlerin oluşumunu sağlar.

Mevsimlerin Oluşumu

Dünya Güneş etrafındaki dolanımını 365 gün 6 saatte tamamlar, buna 1 yıl denir. Dünya bu yörüngede hareket ederken elips şeklinde bir yol (ekliptik) izler.

Mevsimlerin oluşumunu hatırlamak için "KOYUN" kelimesini kullanabilirsin:

• Kuzey Yarımküre
• Ondan sonra
• Yerine
• Uygun
• Ne olacak?

Yılın önemli tarihleri şunlardır:

• 21 Mart: Kuzey Yarımküre'de ilkbahar, Güney Yarımküre'de sonbahar başlar
• 21 Haziran: Kuzey Yarımküre'de yaz, Güney Yarımküre'de kış başlar
• 23 Eylül: Kuzey Yarımküre'de sonbahar, Güney Yarımküre'de ilkbahar başlar
• 21 Aralık: Kuzey Yarımküre'de kış, Güney Yarımküre'de yaz başlar

İpucu: Bir yarımkürede yaz mevsimi yaşanırken, diğer yarımkürede kış mevsimi yaşanır. Aynı şekilde ilkbahar-sonbahar ilişkisi de vardır.

Ekinoks ve Gün Dönümleri

Ekinoks gece ile gündüzün eşit olduğu zamandır ve yılda iki kez gerçekleşir: 21 Mart (ilkbahar ekinoksu) ve 23 Eylül (sonbahar ekinoksu). Bu tarihlerde Güneş ışınları ekvatora dik gelir ve tüm dünyada gece-gündüz süreleri eşittir.

Gün dönümleri ise gece ve gündüzün uzamaya veya kısalmaya başladığı günlerdir: 21 Haziran ve 21 Aralık. 21 Haziran'da Kuzey Yarımküre'de en uzun gündüz, 21 Aralık'ta ise en uzun gece yaşanır (Güney Yarımküre'de tam tersidir).

Dünya'nın yörüngesi elips olduğu için, Güneş'e bazen yaklaşır (günberi - 3 Ocak), bazen uzaklaşır (günöte - 4 Temmuz). Ancak bu durum mevsimlerin oluşumunu etkilemez, sadece süresini değiştirebilir.

Unutma: Ekvatorda her zaman gece ve gündüz süresi eşittir, 12 saat gece 12 saat gündüzdür!

Enlem ve Güneşlenme İlişkisi

Ekvatorda her zaman gece-gündüz süreleri eşittir (12 saat gece, 12 saat gündüz). Ancak diğer enlemlerde mevsimler boyunca değişiklikler görülür.

21 Haziran'da ekvatordan kuzeye doğru gittikçe gündüz süresi artar. Kuzey kutbunda bu tarihte 24 saat gündüz yaşanır. Tam tersi, Güney Yarımküre için geçerlidir - aynı tarihte ekvatordan güneye indikçe gece süresi artar.

21 Aralık'ta ise durum tam tersidir: Kuzey Yarımküre'de ekvatordan kuzeye çıktıkça gece süresi artar, Güney Yarımküre'de ise ekvatordan güneye indikçe gündüz süresi artar.

Hayal Et: 21 Haziran'da Türkiye'de uzun ve sıcak bir gündüz yaşarken, Avustralya'da kısa ve soğuk kış günleri yaşanıyor. Dünya'nın farklı yerlerindeki insanlar aynı anda farklı mevsimleri yaşıyorlar!

Güneş Işınlarının Etkisi

Güneş ışınlarının yere düşme açısı arttıkça (dik açıya yaklaştıkça):

• Birim alana düşen enerji miktarı artar
• Gölge boyu kısalır
• Isınma daha fazla olur

Eğer Dünya'nın eksen eğikliği olmasaydı:

• Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı yıl boyunca değişmezdi
• Mevsimler oluşmazdı
• Gece-gündüz süreleri hep aynı kalırdı
• Gölge boyları değişmezdi

Gölge boyu, bir yerde hangi mevsimin yaşandığını anlamanın bir yoludur. Örneğin Kuzey Yarımküre'de 21 Haziran'da gölge boyu en kısa, 21 Aralık'ta ise en uzundur.

Biliyor muydun? Güneş ışınlarının dik geldiği yerler daha çok ısınır. Bu nedenle ekvator bölgesi her zaman sıcakken, kutuplarda sürekli soğuk hava vardır!

İklim ve Hava Hareketleri

Dünya'mızı çevreleyen atmosfer tabakası %78 azot, %21 oksijen ve %1 diğer gazlardan oluşur. Atmosferde meydana gelen değişimlere hava olayları denir (rüzgarlar, yağışlar vb.).

Hava olaylarını etkileyen en önemli faktörler basınç, sıcaklık ve nemdir. Basıncı barometre, sıcaklığı termometre ve nemi hidrometre ölçer.

Basınç, havada bulunan moleküllerin birbirine ve temas ettikleri yüzeylere çarpması sonucu oluşur. Sıcaklık arttıkça moleküller arasındaki uzaklık artar, yoğunluk azalır ve basınç düşer. Bu nedenle:

• Hava sıcaklığı arttıkça alçak basınç alanı oluşur
• Hava sıcaklığı azaldıkça yüksek basınç alanı oluşur

Alçak basınç alanlarında hava yükselir, nem fazladır ve hava kapalı olur. Yüksek basınç alanlarında ise hava alçalır, nem azdır ve hava açıktır.

İlginç Bilgi: Rüzgarlar her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser. Bu doğanın kendi dengesini kurma şeklidir!

Hava Olayları

Alçak Hava Basıncında:

• Hava sıcaklığı yüksektir
• Nem miktarı yüksektir
• Yağış ihtimali yüksektir

Yüksek Hava Basıncında:

• Hava sıcaklığı düşüktür
• Nem miktarı düşüktür
• Yağış ihtimali düşüktür

Rüzgar, yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru olan yatay hava hareketidir. Esiş kuvvetine göre meltem, fırtına, hortum, kasırga gibi çeşitleri vardır.

Diğer temel hava olayları:

• Yağmur: Su buharının yoğuşup su damlacıkları şeklinde yere inmesi
• Kar: Su buharının buz kristallerine dönüşmesi
• Dolu: Su buharının aniden çok soğuk havayla karşılaşıp buz kürelerine dönüşmesi
• Sis: Yere yakın su buharının yoğuşmasıyla oluşan duman şeklindeki su damlacıkları
• Kırağı: Su buharının doğrudan katı hale geçmesi
• Çiy: Su buharının yüzeylerde su damlacıklarına dönüşmesi

Pratik Bilgi: Yağmur, kar ve dolu gökyüzüne yakın yerlerde oluşurken; sis, kırağı ve çiy yeryüzüne yakın yerlerde oluşur. Bunu hatırlaman, hava olaylarını anlamana yardımcı olacaktır!

Meltemler

Dünya'nın kendi etrafında dönmesi sonucu günlük sıcaklık farkları oluşur ve meltemler meydana gelir. Karalar denizlere göre daha hızlı ısınır ve daha hızlı soğur.

Gündüz Meltemi: Gündüzleri karalar denizlerden daha çabuk ısınır. Kara üzerinde alçak basınç oluşur. Bu durumda denizden karaya doğru rüzgar eser. Buna deniz meltemi denir.

Gece Meltemi: Geceleri karalar denizlerden daha çabuk soğur. Kara üzerinde yüksek basınç oluşur. Bu durumda karadan denize doğru rüzgar eser. Buna kara meltemi denir.

Günlük Yaşam Bağlantısı: Yazın deniz kenarında piknik yaparken öğleden sonra esen serinletici rüzgar, deniz melteminin güzel bir örneğidir. Bu meltemler, kıyı bölgelerinde yaşayan insanların sıcak yaz günlerinde ferahlamasını sağlar!

İklim ve Hava Olayları Arasındaki Farklar

İklim:

• Geniş bir alanda uzun yıllar devam eden hava olaylarının ortalamasıdır
• İklim bilimine klimatoloji, bu bilimle uğraşan kişilere klimatolog denir
• Değişkenlik azdır
• Kesinlik bildirir
• Belirtirken "kurak", "yağışlı", "soğuk", "sıcak" gibi ifadeler kullanılır

Hava Olayları:

• Dar bir alanda meydana gelen kısa süreli atmosfer olaylarıdır
• Hava olaylarını inceleyen bilim dalına meteoroloji, bu bilimle uğraşan kişilere meteorolog denir
• Değişkenlik fazladır
• Tahmin edilebilir
• Belirtirken "yağmurlu", "rüzgarlı", "güneşli" gibi ifadeler kullanılır

Gündelik Örnekle Açıklama: Bugün hava yağmurlu (hava olayı) ama yaşadığımız bölgenin iklimi kuraktır (iklim). Hava durumu günden güne değişebilir, ama bir bölgenin iklimi ancak uzun yıllar içinde değişir.

İklimi Etkileyen Faktörler

Bir bölgenin iklimini çeşitli faktörler etkiler:

Denize Uzaklık: Denize yakın yerler nem etkisiyle daha ılıman iklime sahiptir. Denizden uzaklaştıkça karasal iklim özellikleri artar ve sıcaklık farkları belirginleşir.

Enlem: Ekvatora yakın bölgeler daha sıcaktır, kutuplara yaklaştıkça sıcaklık azalır. Enlem iklimi belirleyen en önemli faktörlerdendir.

Yeryüzü Şekilleri: Dağların yönü, yüksekliği ve konumu iklimi etkiler. Dağlar nem ve rüzgar yönlerini değiştirerek farklı iklimlerin oluşmasına neden olur.

Yükseklik: Her 100 metrede sıcaklık yaklaşık 0,5°C düşer. Bu nedenle dağlık alanlar çevrelerine göre daha soğuktur.

Kalıcı Kar Durumu: Bölgede kalıcı kar varsa, güneş ışınlarının bir kısmı yansır ve bölge daha soğuk olur.

Hayatına Uygula: Tatil için gideceğin yerleri seçerken o bölgenin iklimini araştırmak, yanına ne tür kıyafetler alman gerektiğini bilmene yardımcı olur!