LGS FEN BİLİMLERİ PÜF NOKTALARI

Fen Bilimleri'nde başarılı olmak artık çok daha kolay! Bu özette, LGS sınavında yirmide yirmi hedefine ulaşman için gereken tüm önemli bilgileri bulacaksın.

Bu çalışma, MEB'in son yıllardaki LGS sorularını analiz ederek hazırlandı. Sorular genellikle sayısal işlem gerektirmeyen, metni yorumlama, grafik ve tablo okuma ile deney-gözlem becerilerini ölçen sorulardan oluşuyor.

Dikkat! LGS Fen Bilimleri sınavında başarılı olmak için sadece konuları ezberlemek yeterli değil, "püf noktaları" bilmen gerekiyor!

Haydi başlayalım ve sınava en iyi şekilde hazırlanalım!

MEVSİMLER VE İKLİM

Mevsimlerin oluşumunu anlamak, LGS'de en çok sorgulanan konulardan biridir! Aynı anda kuzey ve güney yarım kürelerde farklı mevsimlerin yaşanmasının nedeni, Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımı ve eksen eğikliğidir.

Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl boyunca değişmesinin mevsimlerin oluşumuna etkisi yoktur! Mevsimleri belirleyen, Güneş ışınlarının düşme açısıdır. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde (ekinoks) eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar ve tüm dünyada gündüz-gece süresi eşittir.

Bir bölgeye düşen Güneş ışığının açısı yaz mevsiminde büyük, kış mevsiminde küçüktür. Yaz mevsiminde birim yüzeye düşen Güneş enerjisi miktarı fazladır ve gündüz süresi gece süresinden uzundur. Ayrıca cismin gölge boyu yaz mevsiminde kısa, kış mevsiminde uzundur.

Aklında Tut! 21 Haziran'da KYK'de yaz, GYK'de kış; 21 Aralık'ta KYK'de kış, GYK'de yaz; 21 Mart'ta KYK'de ilkbahar, GYK'de sonbahar; 23 Eylül'de KYK'de sonbahar, GYK'de ilkbahar başlar.

İki bölge arasındaki sıcaklık farkı arttıkça basınç farkı da oluşur. Sıcaklığı fazla olan bölge alçak basınç, az olan bölge ise yüksek basınç alanıdır. Rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.

Hava olayları dar alanlarda görülen, kısa süreli değişkenlerdir. İklim ise geniş alanlarda, uzun süreli $25-30 yıl$ hava olaylarının ortalamasıdır.

DNA VE GENETİK KOD

Hücrelerimizdeki kalıtsal yapılar karmaşıktan basite doğru "kromozom - DNA - gen - nükleotit" şeklinde sıralanır. Gen, DNA üzerinde göz rengi, saç şekli gibi kalıtsal özelliklerden sorumlu kısımlara verilen isimdir.

DNA'nın kendini eşlemesi hayat için çok önemlidir. Eşleme sırasında sitoplazmadaki nükleotit sayısı azalırken çekirdekteki nükleotit sayısı artar. DNA kendini eşlerken oluşan iki yeni DNA'nın birer zinciri eşlenen DNA'ya aittir ve yeni zincirlere kalıp görevi yapar.

Alel gen, anne ve babadaki kromozomlar üzerinde karşılıklı olarak bulunan, aynı karakterleri taşıyan gen çiftidir. Canlının dış görünüşünde etkisini gösterebilen gene baskın gen (büyük harfle gösterilir), baskın genle birlikte olduğunda etkisini gösteremeyen gene çekinik gen (küçük harfle gösterilir) denir.

Unutma! Fenotip dış görünüş, genotip ise dış görünüşün meydana gelmesini sağlayan gen yapısıdır.

Mutasyon, gen yapısının bozulmasıyla oluşur. Eşey hücresinde gerçekleşirse kalıtsaldır ve çevre şartları değişse bile ortadan kalkmaz. Modifikasyonlarda ise gen değişmeden canlının dış görünüşü (fenotip) değişir. Modifikasyona sebep olan etki ortadan kalktığında dış görünüş eski haline döner.

Adaptasyon canlının yaşama ve üreme şansını artırır, kalıtsaldır ve canlı çeşitliliğini artırır. Kutup ayısı ve kutup tilkisinin beyaz renkte olması, aynı ortamda yaşayan farklı türdeki canlıların benzer adaptasyonlar geliştirdiğini gösterir.

DNA VE GENETİK KOD (DEVAM)

İnsanlarda kalıtsal özelliklerin aktarılması, bezelyelerdekine benzer. Melez kıvırcık saçlı (Kk) anne ve babadan düz saçlı (kk) çocuk dünyaya gelebilir çünkü düz saçlı olma geni ebeveynlerde gizli kalmıştır.

İnsanlardaki 46 kromozomun 2 tanesi cinsiyet kromozomlarıdır. Dişilerde XX, erkeklerde XY kromozomları bulunur. Doğacak çocuğun cinsiyetini belirleyen babanın kromozom çeşididir.

Akraba evliliği, doğacak çocuğun hastalıklı olma ihtimalini artırır, ancak her durumda çocuğun hasta olacağı anlamına gelmez. Bir hastalığı taşıyan anne ve babadan doğacak çocuğun hasta olma ihtimali %25'tir.

Önemli! Mutasyon yeni canlı türlerinin oluşmasına katkıda bulunarak canlı çeşitliliğini artırır.

Klonlamada aynı türe sahip canlılar kullanılır. Klonlanan canlı ile genetik özellikleri benzer yeni bir canlı oluşturulur. Biyoteknoloji, canlıların genetik yapılarıyla oynayarak yararlı ürünler elde etme çalışmalarıdır. Ancak zararlı yönleri de vardır: alerjik etkilere sebep olabilir, biyoçeşitliliği azaltabilir ve besin zincirlerini bozabilir.

Genetik mühendisliği çalışmaları biyoteknolojinin bir parçasıdır. Örneğin, donmaya dirençli balık geni çileğe aktarılarak çileğin donma direnci artırılabilir.

DNA parmak izi, adli olaylarda kimliklendirme için kullanılan, her bireye özgü bir genetik analiz yöntemidir ve normal parmak izi ile ilişkisi yoktur.

BASINÇ

Günlük hayatımızın her anında karşılaştığımız basınç konusu, LGS'de en çok soru çıkan konulardan biridir. Katı bir cismin yüzeye yaptığı basınç, ağırlık ile doğru, temas yüzeyinin alanı ile ters orantılıdır.

Bir cismin ağırlığı ile temas yüzeyinin aynı oranda artırılıp azaltılması sonucunda basınçta değişme olmaz. Katı cisimler üzerlerine etki eden kuvveti aynen iletir. Bu yüzden çivi, bıçak ve çatal gibi cisimlere uygulanan kuvvetin büyüklüğü hem ince hem de geniş yüzeylerde aynıdır.

Sıvılar akışkan oldukları için içinde bulundukları kaplara basınç uygular. Sıvı basıncı, kabın içindeki sıvının derinliği ve yoğunluğu ile doğru orantılıdır. Derinlik ile kabın yüksekliği birbirine karıştırılmamalıdır!

Dikkat! Derinlik aynı olduğu sürece bir sıvının basıncı, bulunduğu kabın şekline, genişliğine ve taban alanına bağlı değildir.

Bir dalgıç denizde derinlere indikçe üzerine etki eden sıvı basıncı artar. Deniz yüzeyine doğru çıktıkça ise basınç azalır. Şişirilmiş bir balon suya daldırıldığında, sıvı basıncı balonu sıkıştırarak hacminin azalmasına sebep olur.

Bileşik kaplara bir sıvı konulduğunda, tabanlarındaki sıvı basınçları eşittir. Şehirlerdeki su şebekeleri bu prensibe göre çalışır; su depoları yüksek yerlere konularak evlere kadar su iletilir.

BASINÇ (DEVAM)

Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç, sıvının ve kabın iç yüzeyinin her noktasına aynen iletilir. Bu Pascal Prensibi, hidrolik sistemlerin (su cenderesi, dişçi koltuğu, hidrolik fren, krikolar, itfaiye merdivenleri vb.) çalışma prensibini açıklar.

Şişirilen top ve lastiğin düzgün görünmesinin sebebi, kapalı kaptaki gaz basıncının her yönde eşit olmasıdır. Atmosferdeki hava molekülleri ağırlığından ve hareketinden dolayı cisimlere atmosfer basıncı uygular. Bu basınç deniz seviyesinden yukarılara çıkıldıkça azalır.

Pipet ile içecek içerken, pipetten hava çekilerek içindeki hava basıncı azaltılır. Böylece açık hava basıncı, sıvıyı yukarıya doğru iter. Ağzı kapalı bir demlikten su akışının zor olması, kapak açıldığında hızlanması da açık hava basıncı ile ilgilidir.

Bilgi! Toriçelli deneyinde, açık hava basıncı 76 cm yüksekliğindeki cıva sütununu dengeleyebilmiştir. Bu deney daha yükseklerde yapılırsa cam çubuk içindeki cıva seviyesi daha az olur.

Vantuz askıların düz yüzeylere yapışması, pet şişenin kapağı kapatıldığında delikten su akışının durması, yükseklere çıkıldıkça burun kanaması ve ısıtılıp soğutulan metal kutunun içe çökmesi açık hava basıncının etkileridir.

Günlük yaşamda basınç konusu her an karşımıza çıkar: Çamurda batmamak için geniş tabanlı ayakkabılar kullanılması, kar ayakkabılarının geniş yüzeyli olması, bıçakların keskin tarafının ince olması basınç ilkelerinin uygulanmasıdır.

MADDE VE ENDÜSTRİ

Günümüz periyodik sisteminin fikir babası Mendeleyev, elementleri atom ağırlıklarına (kütle numaralarına) göre sıralamıştır. Henry Moseley ise elementleri proton sayısına (atom numarası) göre sıralamıştır.

Periyodik sistemdeki yatay sıralara periyot, dikey sıralara grup denir. Periyodik sistemde soldan sağa gidildikçe atom numarası ve grup numarası artar, periyot sayısı değişmez. Yukarıdan aşağıya gidildikçe atom numarası ve periyot sayısı artar, grup numarası değişmez.

Bir elementin katman sayısı periyot sayısını, son katmanındaki değerlik elektron sayısı grup numarasını verir. Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer (Hidrojen istisnai durumdur).

Unutma! Helyum'un son katmanında 2 değerlik elektronu vardır, diğer soy gazlarda (Neon, Argon vb.) ise 8 değerlik elektronu bulunur.

Periyodik sistemdeki elementler metal, ametal ve yarı metal olarak sınıflandırılır. Metaller, ısı ve elektriği iyi ileten, işlenebilen (cıva hariç) katı elementlerdir. Ametaller, ısı ve elektriği iyi iletmez ve oda sıcaklığında katı, sıvı veya gaz halde bulunabilir. Yarı metaller ise fiziksel olarak metallere, kimyasal olarak ametallere benzer.

Kimyasal değişimler (yanma, paslanma, küflenme, pişirme) sonucunda maddelerin kimliği değişir ve eski haline dönemez. Fiziksel değişimlerde (rendelenme, kesilme, ezilme, hal değişimleri) ise maddelerin sadece dış görünüşü değişir, kimliği aynı kalır.

MADDE VE ENDÜSTRİ (DEVAM)

Kimyasal tepkimelerde toplam kütle, atom cinsi ve atom sayısı değişmez. Bu, kütlenin korunumu kanunudur. Tepkimeye giren maddelerin kütlesi azalırken, ürünlerin kütlesi artar. Tepkimedeki toplam kütle hep aynı kalır.

Kapalı kap içinde gerçekleşen kimyasal tepkimelerde kabın içindeki toplam kütle değişmez. Ancak açık bir kapta gaz çıkışı olursa, tepkime sonrasında kaptaki maddelerin kütlesi azalır.

Asitler sulu çözeltisinde H+ iyonu, bazlar ise OH- iyonu verir. Asitler metal ve mermeri aşındırırken, bazlar cam ve porseleni matlaştırır. Kuvvetli asit ve bazlar insan vücuduna zarar verebilir, bu nedenle asitler metal kaplarda saklanmamalıdır.

Kolay Hatırla! Asitler mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirirken, bazlar kırmızı turnusol kağıdını maviye çevirir.

Sık karşılaşılan asitler: Tuz ruhu (HCl), Sülfürik asit (H₂SO₄), Nitrik asit (HNO₃) Sık karşılaşılan bazlar: Sodyum hidroksit (NaOH), Potasyum hidroksit (KOH), Amonyak (NH₃)

Fenolftalein indikatörü asit içine döküldüğünde renk değiştirmezken, baz içine döküldüğünde pembe renge dönüşür. Metil oranj ise asit içinde kırmızı, baz içinde sarı renge dönüşür.

pH cetvelinde 0-7 arası asidik, 7-14 arası bazik özelliktedir. pH 7'den 0'a doğru asitlik artar, 7'den 14'e doğru bazlık artar. pH 7 ise nötr özellik gösterir.