7. Sınıf Fen Bilimleri 3. Ünite - Bölüm 2

Fiziksel Anlamda İş Kavramı

Günlük hayatta "çok iş yaptım" derken sadece yorulduğunu kastedersin ama fiziksel iş bundan çok farklı! Fiziksel anlamda iş yapabilmek için cisme kuvvet uygulamalı ve bu kuvvet doğrultusunda cismi hareket ettirmelisin.

Mesela duvara ne kadar güçlü itersen it, duvar yerinden oynamıyorsa fiziksel olarak iş yapmış sayılmazsın. Ama aynı kuvvetle bir masayı iterek hareket ettirirsen işte o zaman iş yapmış olursun!

Dikkat: Uygulanan kuvvet ile hareket yönü aynı doğrultuda olmalı yoksa iş yapılmış sayılmaz.

İş yapılabilmesi için üç şart bir arada bulunmalı: cisme kuvvet uygulanmalı, kuvvet cismi hareket ettirmeli ve cisim kuvvet doğrultusunda yol almalı.

İş Yapma Örnekleri

Hangi durumlarda iş yaptığını anlamak bazen karışık gelebilir ama örneklerle çok net anlayabilirsin! Koli kutusunu çekmek veya çantayı yukarı kaldırmak iş yapmaktır çünkü hem kuvvet uyguluyorsun hem cisim hareket ediyor.

Ama dikkat et: sırtında çanta taşıyarak yürümek iş değildir! Çünkü çantaya uyguladığın kuvvet yukarı doğru, hareket ettiğin yön ise yataydır. Aynı şekilde dolabı itmeye çalışıp hareket ettiremezsen de iş yapmış sayılmazsın.

Garsonun elinde tepsi taşıması, asansörde yukarı çıkan kişi de benzer durumlar - kuvvet yönü ile hareket yönü farklı olduğu için fiziksel iş yapmazlar.

İpucu: Futbolcunun topa vurması mükemmel bir iş örneği - kuvvet yönü ile topun hareket yönü aynı!

İş Formülü ve Enerji

İş = Kuvvet × Alınan Yol formülüyle hesaplanır ve birimi Joule (J)'dür. Ne kadar çok kuvvet uygularsan ve ne kadar uzun yol alırsan o kadar fazla iş yapmış olursun.

Enerji ise iş yapabilme yeteneğidir ve birimi de Joule'dür - yani iş ve enerjinin birimleri aynı! Ne kadar çok enerjiyi harcarsak o kadar iş yaparız, ne kadar iş yaparsak o kadar enerji harcarız.

Enerji sürekli dönüşüm halindedir. Telefonundaki kimyasal enerji elektrik enerjisine, yediğin yemekteki kimyasal enerji hareket enerjisine dönüşür.

Hatırla: Elektrik, ısı, ışık, nükleer, kinetik ve potansiyel enerji gibi birçok enerji türü vardır ve hepsi birbirine dönüşebilir!

Kinetik (Hareket) Enerjisi

Hareket eden her şeyin kinetik enerjisi vardır! Koşarken, bisiklet sürerken, arabada giderken hep kinetik enerji kullanırsın. Bu enerji cismin hızına ve kütlesine bağlıdır.

Hız arttıkça kinetik enerji de artar. Saatte 5 km koşan arkadaşının kinetik enerjisi, 10 km hızla koşan arkadaşından daha azdır. Aynı şekilde kütle de önemli - aynı hızla giden uçakla arabanın kinetik enerjisi farklıdır.

Bu yüzden hızlı araçlar fren yaparken daha uzun yol alır - kinetik enerjileri fazla olduğu için durmaları daha zor olur.

Gerçek hayat: Trafik kurallarında hız sınırı bu yüzden var - kinetik enerji arttıkça durma mesafesi de artıyor!

Potansiyel Enerji - Çekim

Potansiyel enerji cisimlerin içinde saklı olan enerjidir ve iki türü vardır. İlki çekim potansiyel enerjisi - yükseklikte bulunan cisimlerin sahip olduğu enerji.

Pencereden baktığında aşağıdaki arabalar sana göre çekim potansiyel enerjisine sahiptir. Ne kadar yüksekte olursan ve ne kadar ağır olursan potansiyel enerjin o kadar fazla olur.

Bu durumu kum deneyiyle kolayca görebilirsin: farklı yüksekliklerden bilye atarsan, yüksekten atılan daha derin iz bırakır çünkü potansiyel enerjisi daha fazladır.

İlginç: Dağın tepesindeki kar tanesi bile potansiyel enerji deposudur - çığ olup hareket ettiğinde bu enerji kinetik enerjiye dönüşür!

Esneklik Potansiyel Enerjisi

İkinci potansiyel enerji türü esneklik potansiyel enerjisidir. Yay, lastik, trambolinin ortak özelliği nedir? Hepsi esnek cisimlerdir ve sıkıştırıldığında veya gerildiğinde enerji depolarlar.

Okçulukta gerilen yay, sıkışmış yay ve gerilmiş paket lastiği bu enerjiye mükemmel örneklerdir. Esneklik potansiyel enerjisi, malzemenin kalınlığına ve ne kadar sıkıştırıldığına bağlıdır.

Trambolinde zıplarken aslında sürekli enerji dönüşümü yaşarsın: çekim potansiyel → kinetik → esneklik potansiyel → kinetik → çekim potansiyel enerji döngüsü.

Pratik bilgi: Saat yayları, araba süspansiyonları ve spor ayakkabı tabanları da esneklik potansiyel enerjisi kullanır!