7. Sınıf Fen Bilimleri Kasım Ayı Tekrarı

Bu bölümde 7. sınıf Fen Bilimleri dersinde işlenen konuların özeti yer alıyor. İlk ünitede Güneş Sistemi ve Ötesi, ikinci ünitede ise Hücre ve Bölünmeler konularını göreceğiz.

Not: Bu özet, konuları hızlıca tekrar etmene yardımcı olacak. Sınavlarına hazırlanırken bu bilgiler çok işine yarayacak!

Uzay Teknolojileri ve Uzay Araştırmaları

Uzay araştırmaları insanlık için büyük önem taşıyor. Teknolojinin gelişmesiyle 1961'de ilk insan (Yuri Gagarin) uzaya çıktı, 1969'da Neil Armstrong Ay'a ilk ayak basan insan oldu.

Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı 19 Ocak 2024'te uzaya çıktı ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nda 13 bilimsel deney gerçekleştirdi. Artık bizim de uzayda bir temsilcimiz var!

Uzay çalışmalarında kullanılan araçlar şunlardır:

• Yapay uydular: Bir gezegenin yörüngesine oturtulan araçlar
• Uzay mekikleri: Tekrar kullanılabilen, astronotları ve uyduları taşıyan araçlar
• Uzay sondaları: Gezegenleri ve gök cisimlerini incelemek için gönderilen robotik araçlar
• Uzay istasyonları: İnsanların uzayda yaşadığı ve çalıştığı birimler
• Uzay roketleri: Uzay teknolojilerini uzaya çıkarmaya yarayan araçlar

Türkiye'nin 2024 itibariyle aktif 9 uydusu bulunuyor: Türksat 3A, 4A, 4B, 5A, 5B, 6A (haberleşme), Göktürk 1, Göktürk 2 ve İmece.

Biliyor musun? MR cihazı, navigasyon, tükenmez kalem, teflon tava gibi günlük yaşamda kullandığımız birçok teknolojik ürün uzay çalışmaları sayesinde keşfedilmiştir!

Teleskop ve Gözlemevleri

Teleskop, gök cisimlerini gözlemlemek için kullanılan önemli bir alettir. 1608'de Hans Lippershey tarafından icat edilmiş, Galileo ise ilk kez gök cisimlerini incelemek için kullanmıştır.

Teleskoplar yapılarına göre farklı çeşitlerde olabilir:

• Optik teleskoplar: Aynaları, mercekleri veya her ikisini birden kullananlar
• Radyo teleskopları: Radyo dalgalarını toplayan teleskoplar
• X-ışını, kızılötesi ve gama ışını teleskopları

Gözlemevleri (rasathaneler) büyük teleskopların bulunduğu, bilim insanlarının gözlem yaptığı yerlerdir. Bunlar genellikle şehir ışıklarından uzak, yüksek, az bulutlu ve hava kirliliği olmayan yerlere kurulur.

Yıldızlar ve Galaksiler

Yıldızlar, gökyüzünde parlak noktalar olarak görünen, kendi ışığını üreten gaz küreleridir. Sıcaklıklarına göre farklı renklerde olurlar: en sıcak yıldızlar mavi-beyaz, orta sıcaklıktakiler sarı, düşük sıcaklıktakiler ise kırmızıdır.

Yıldızların yaşam döngüsü şöyledir:

1. Bulutsu (gaz ve toz bulutları) içinde doğarlar
2. Kütlelerine göre farklı yaşam süreçleri geçirirler
3. Küçük kütleli yıldızlar kırmızı dev → beyaz cüce aşamalarından geçer
4. Büyük kütleli yıldızlar kırmızı üst dev → süpernova → nötron yıldızı veya kara delik olurlar

Bulutsu çeşitleri:

• Salma bulutsusu: Kırmızı tonlarda, çok sıcak
• Karanlık bulutsu: Koyu renkli
• Yansıma bulutsusu: Parlak
• Gezegenimsi bulutsu: Küçük kütleli, ömrünün sonundaki yıldızların oluşturduğu
• Süpernova bulutsusu: Büyük yıldızların patlamasıyla oluşur

Takımyıldızları, gökyüzünde belirli şekiller oluşturan yıldız gruplarıdır. Büyükayı, Küçükayı, Yılan, Boğa gibi isimler verilmiştir. Kutup Yıldızı, Küçükayı'nın ucunda bulunur ve daima kuzeyi gösterir.

Galaksiler (gök adaları), yıldızlar, gezegenler, gaz ve toz bulutlarından oluşan dev sistemlerdir. Şekillerine göre:

• Sarmal galaksiler
• Çubuklu sarmal galaksiler (Samanyolu bu tiptedir)
• Eliptik galaksiler (Andromeda örnek)
• Düzensiz galaksiler

Dikkat et! Kuyruklu yıldız aslında bir yıldız değildir! İçinde buz, gaz, taş ve toz bulunan, Güneş'e yaklaştığında kuyruk oluşturan gök cisimleridir.

Evren

Evren, tüm galaksileri, yıldızları, gezegenleri ve uzayı kapsayan sonsuz boşluktur. Dünya dışında kalan kısmı uzay olarak adlandırılır.

Evrenin oluşumu hakkında en kabul gören görüş Büyük Patlama (Big Bang) teorisidir. Bu teoriye göre evren yaklaşık 15 milyar yıl önce bir patlamayla oluşmuş ve sürekli genişlemektedir.

Uzaydaki mesafeleri ölçmek için kullanılan ışık yılı, ışığın bir yılda aldığı yol kadardır.

Hücre ve Yapısı

Hücre, canlıların en küçük yapı birimidir. Çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük olduğu için mikroskop yardımıyla incelenir.

Hücre üç temel kısımdan oluşur:

1. Hücre zarı: Hücreyi çevreler, korur ve madde alışverişini kontrol eder. Canlıdır, esnektir ve seçici-geçirgendir.
2. Sitoplazma: Çekirdek ile hücre zarı arasını dolduran yarı saydam sıvıdır. İçinde organeller bulunur.
3. Çekirdek: Hücrenin yönetim ve kalıtım merkezidir. DNA burada bulunur.

Hücrede bulunan önemli organeller:

• Mitokondri: Hücrenin enerji üretim merkezidir. Besinlerden enerji açığa çıkarır.
• Kloroplast: Sadece bitki hücrelerinde bulunur, fotosentez yapar.
• Koful: Hücre için zararlı veya fazla maddeleri depolar.
• Ribozom: Protein sentezlenmesinden sorumludur.
• Golgi cisimciği: Salgı üretimi ve paketlenmesinde görevlidir.
• Lizozom: Hücre içi sindirim yapar, sadece hayvan hücrelerinde bulunur.
• Endoplazmik retikulum: Madde taşınmasında görevlidir.
• Sentriyoller: Sadece hayvan hücrelerinde bulunur, hücre bölünmesinde görevlidir.

İlginç bilgi: Bitki hücrelerinde hayvan hücrelerinden farklı olarak hücre duvarı ve kloroplast bulunur, ama sentriyol yoktur. Ayrıca bitki hücresindeki kofullar büyük ve az sayıdayken, hayvan hücresindekiler küçük ve çoktur!

Hücrenin Keşfi ve Hücreden Organizmaya

Hücre ile ilgili önemli çalışmalar:

• Zacharias Janssen: İlk mikroskobu geliştirdi (1590)
• Robert Hooke: Mantar hücrelerini gözlemleyerek "hücre" terimini kullandı (1665)
• Antoni Van Leeuwenhoek: İlk canlı hücreyi gözlemledi
• Robert Brown: Çekirdeği keşfetti
• Matthias Schleiden ve Theodor Schwann: Bitki ve hayvanların hücrelerden oluştuğunu söylediler
• Rudolf Virchow: "Hücreler önceki hücrelerin bölünmesiyle oluşur" diyerek hücre teorisini geliştirdi

Canlılarda yapı düzenleri basitten karmaşığa doğru şöyledir:

1. Hücre: En temel yapı birimi
2. Doku: Aynı görevi yapan hücre topluluğu
3. Organ: İki veya daha fazla dokunun bir araya gelmesiyle oluşur
4. Sistem: Benzer görevi yapan organların oluşturduğu yapı
5. Organizma: Tüm sistemlerin bir araya gelmesiyle oluşan canlı

Hücre Bölünmeleri

Hücre bölünmeleri, canlılarda büyüme, gelişme, yaraların iyileşmesi ve üreme gibi olayları sağlar. İki çeşit hücre bölünmesi vardır: mitoz ve mayoz.

Mitoz Bölünme

Mitoz bölünme özellikleri:

• Çok hücreli canlılarda büyüme, gelişme ve yaraların iyileşmesini sağlar
• Tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar
• Vücut hücrelerinde görülür
• Bölünme sonucu iki yeni hücre oluşur
• Oluşan hücreler ana hücreyle aynı genetik yapıya sahiptir
• Kromozom sayısı değişmez (2n→2n)
• Tek aşamada gerçekleşir

Mitoz bölünme aşamaları:

1. DNA kendini eşler, kromozomlar oluşur
2. Çekirdek zarı kaybolur, kromozomlar hücrenin ortasına dizilir
3. Kardeş kromatitler ayrılarak farklı kutuplara çekilir
4. Yeniden çekirdek zarları oluşur
5. Sitoplazma bölünür (hayvan hücresinde boğumlanma, bitki hücresinde ara lamel oluşumu ile)

Unutma! Olgun alyuvar, sinir hücresi, sperm ve yumurta gibi hücrelerde mitoz bölünme görülmez.

Mayoz Bölünme

Mayoz bölünme özellikleri:

• Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm, yumurta, polen) oluşmasını sağlar
• Sadece üreme ana hücrelerinde görülür
• Bölünme sonucu dört yeni hücre oluşur
• Oluşan hücrelerin genetik yapısı ana hücreden farklıdır
• Kromozom sayısı yarıya iner (2n→n)
• İki aşamada gerçekleşir (Mayoz I ve Mayoz II)
• Kalıtsal çeşitlilik sağlar
• Ergenlik ile başlar, üreme yeteneği bitene kadar sürer

Mayoz bölünme aşamaları:

1. Mayoz I:

   • Homolog kromozomlar yan yana gelir ve parça değişimi (krossing over) gerçekleşir
   • Homolog kromozomlar zıt kutuplara ayrılır, kromozom sayısı yarıya iner
   • Sitoplazma bölünmesi gerçekleşir ve iki hücre oluşur

2. Mayoz II:

   • Mayoz I sonucu oluşan her bir hücre mitozdakine benzer şekilde bölünür
   • Sonuçta genetik yapıları birbirinden farklı dört yeni hücre oluşur