7.Sınıf Fen Bilimleri Ders Notları

Bu ders notları, Fen Bilimleri öğretmeni Barış ZEREN tarafından hazırlanmıştır. 7. sınıf fen bilimlerinde uzay, hücre ve diğer konularda öğreneceğiniz bilgileri içerir.

Bu notlar sayesinde hem sınav için hazırlanabilir hem de fen bilimlerinin harika dünyasını keşfedebilirsiniz!

Bilgi Notu: Fen bilimleri notlarını çalışırken düzenli tekrar yapmak, öğrenmenizi kolaylaştırır!

Uzay Araştırmaları

Uzayı araştırmak için insanlar çeşitli teknolojiler geliştirmiştir. 17. yüzyılda teleskobun icadıyla uzay araştırmaları hız kazandı. Bugün uzay mekikleri, sondalar ve uzay istasyonları ile araştırmalar devam ediyor.

Uzay İstasyonu, astronot ve bilim insanlarının uzayda uzun süre kalmasını sağlayan araçlardır. Uluslararası Uzay İstasyonu bir futbol sahası büyüklüğündedir ve Dünya etrafında 90 dakikada dolanır. Dünya'dan çıplak gözle görülebilir!

Uzay Roketi ve Uzay Mekikleri uzaya çıkış için kullanılır. Roketler genelde tek kullanımlıkken, uzay mekikleri tekrar kullanılabilir. Roketler yakıt ve oksijenin yanmasıyla ilerler. Mekikler ise roket gibi havalanır, uçak gibi iniş yapar.

Uzay Sondaları insansız, uzaktan kumandalı araçlardır. Uzayda fotoğraf çekme, atmosfer ve toprak analizi yaparlar. Uzay Teleskobu ise uzayda belirli yörüngelerde dolaşır. Hubble Uzay Teleskobu, atmosferin olumsuz etkilerinden etkilenmez.

Yapay Uydular Dünya yörüngesine yerleştirilen insan yapımı cisimlerdir. Dünyanın ilk yapay uydusu Sputnik 1, 1957'de SSCB tarafından fırlatıldı. Askeri, haberleşme, meteoroloji amaçlı kullanılırlar.

Türkiye'nin uzayda 6 aktif uydusu var:

• Türksat 3A, 4A ve 4B: Haberleşme uyduları
• Göktürk 1, Göktürk 2: Keşif ve gözlem uyduları
• Rasat: Türkiye'de üretilen ilk yer gözlem uydusu

Harika Bilgi: Uluslararası Uzay İstasyonu'nda yaşayan astronotlar her 90 dakikada bir gün doğumu ve gün batımı görürler!

Uzay Kirliliği ve Uzay Araştırmaları

Uzayda işlevini yitirmiş yapay uydular, yakıt tankları ve uzay aracı parçaları uzay kirliliğine neden olur. Bu kirlilik temizlenmesi çok zor olup uzay araçlarına ve astronotlara zarar verebilir. Kirliliği önlemek için ömrünü tamamlayan uyduların Dünya'ya dönmeleri sağlanmalıdır.

Uzay araştırmaları sayesinde günlük hayatımızda kullandığımız birçok ürün geliştirildi: teflon, tükenmez kalem, alüminyum folyo, duman dedektörü, kalp pili, navigasyon cihazı ve daha birçoğu!

Teleskop, uzaktaki cisimleri yakındaymış gibi gösteren araçtır. İlk teleskobu Hans Lippershey icat etmiş, astronomide kullanılabilecek ilk teleskobu ise Galileo Galilei geliştirmiştir. Teleskobun icadıyla bilim insanlarının evren hakkındaki bilgileri artmıştır.

Teleskopların çeşitleri vardır: optik teleskop, x-ışını teleskop, gama ışını teleskop, kızılötesi teleskop ve radyo teleskop. Büyük teleskoplar gözlemevlerinde (rasathanelerde) bulunur.

Gök bilimi (Astronomi), evren ve içindeki gök cisimlerinin hareketlerini, yapılarını ve birbirleriyle etkileşimini inceleyen bilim dalıdır. Bununla uğraşan bilim insanlarına gök bilimci (astronom) denir.

Ünlü Türk gök bilimciler arasında Ali Kuşçu, Uluğ Bey ve Takiyüttin bulunur. Günümüzde NASA, ESA gibi kuruluşlar uzay araştırmalarında öncülük yapıyor.

Önemli Not: Astronomi ile astrolojiyi karıştırma! Astronomi bir bilimdir, astroloji ise bilim değildir. Astrologlar yıldızların konumlarına göre geleceği tahmin etmeye çalışırlar.

Gözlemevleri ve Uzay İlkleri

Rasathane (Gözlemevi), gök bilimcilerin gökyüzü ile ilgili araştırma yaptıkları yerlerdir. Teleskobun icadından çok önce kurulmuşlardır. Optik teleskop bulunan rasathaneler şehir ışıklarından uzakta, yüksek ve az bulutlu yerlerde kurulur. Ülkemizde en çok bilinen gözlemevi Antalya'da Toros Dağlarına kurulmuştur.

Astronot, uzay araştırmaları için uzaya giden kişilere denir. Ruslar astronot yerine "kozmonot" kelimesini kullanır.

Uzay tarihindeki önemli ilkler:

• Dünya'nın ilk yapay uydusu: Sputnik 1
• Uzaya gönderilen ilk canlı: Layka (köpek) - Sputnik 2 ile
• Uzaya giden ilk insan: Yuri Gagarin (1961) - Vostok uzay aracı ile
• Ay'a giden ilk uzay aracı: Luna 2
• Ay'a ilk ayak basan kişi: Neil Armstrong (1969) - Apollo 11 ile

Uzay kıyafetleri, astronotları Güneş'ten gelen zararlı ışınlardan korur, vücut sıcaklığını ve hava basıncını sabit tutar.

Bilim insanlarının astronomiye katkıları:

• Ali Kuşçu: Ay'ın ilk haritasını yapmış, Güneş saati yapmıştır.
• Takiyüddin: İstanbul'da ilk rasathaneyi kurmuştur.
• Galileo: Güneş lekelerini gözlemlemiş, Jüpiter'in dört uydusunu keşfetmiştir.
• Kopernik: Dünya ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndüğünü söylemiştir.
• Kepler: Gezegenlerin Güneş etrafında eliptik yörüngede döndüğünü bulmuştur.

Harika Bilgi: Astronotlar uzayda boyları 5 cm kadar uzar! Bunun nedeni, yerçekiminin etkisiyle omurga arasındaki disklerin sıkışmamasıdır.

Güneş Sistemi Ötesi: Gök Cisimleri

Uzayda galaksiler, yıldızlar, gezegenler, asteroidler ve meteorlar bulunur. Bunların hepsine gök cisimleri denir.

Yıldızlar

Yıldızlar, uzaydaki bulutsu adı verilen gaz ve toz bulutunun bir araya gelip sıkışmasıyla meydana gelir. Yıldızlar:

• Sıcak gazlardan oluşur
• Isı ve ışık kaynağıdır
• Genellikle küresel şekildedir
• Doğar, yaşar ve ölürler
• Enerjilerini hidrojenin helyuma dönüşmesiyle üretirler
• Ortalama ömürleri 10 milyar yıldır

Yıldızların renkleri sıcaklıklarına göre değişir:

• Soğuk yıldızlar → Kırmızı
• Orta sıcaklıkta yıldızlar → Sarı
• Çok sıcak yıldızlar → Mavi veya beyaz

Güneş hakkında bilgiler:

• Dünya'ya en yakın yıldızdır
• Orta büyüklükte, sarı bir yıldızdır
• Yaklaşık 5 milyar yaşındadır
• Güneş'e doğrudan bakmak göze zarar verir, körlüğe neden olabilir

Bulutsu (Nebula), uzayda bulunan gaz ve toz bulutlarıdır. Yıldızlar bulutsular içinde doğar. Atbaşı, Orion, Tarantula, Kartal, Yengeç ve Kelebek Bulutsusu örnekleri arasındadır.

Dikkat: Güneş'e çıplak gözle asla bakma! Özel güneş filtreleri kullanmadan Güneş'e bakmak, göz hasarına yol açabilir.

Kara Delikler ve Takım Yıldızları

Kara delik, büyük kütleli yıldızların bir kısmının dönüştüğü gök cisimidir. Kara delikler bütün gök cisimlerini ve ışığı içine çekebilir.

Takım Yıldızı, gökyüzünde bir arada görünen yıldız gruplarıdır. Gökyüzü 88 alana bölünmüş ve her birine bir takımyıldızı adı verilmiştir. Aslında bu yıldızlar birbirinden çok uzakta bulunur.

Bilinen takımyıldızları:

• Büyükayı (kepçe şeklinde görünür)
• Küçükayı (kepçenin sapındaki son yıldız Kutup Yıldızı'dır)
• Ejderha
• Çoban
• Orion (Avcı)

Kutup Yıldızı bize daima kuzey yönünü gösterir.

Galaksiler ve Kuyruklu Yıldızlar

Galaksi (Gök ada), yıldızlar, gezegenler, uydular ve gaz-toz bulutlarından oluşan büyük sistemlerdir. Galaksiler dört çeşittir:

1. Eliptik Galaksiler (örnek: Sombrero)
2. Sarmal Galaksiler (örnek: Samanyolu, Andromeda)
3. Düzensiz Galaksiler
4. Çubuklu Sarmal Galaksiler

Bize en yakın galaksi Andromeda Galaksisi'dir. Güneş sistemimiz Samanyolu galaksisinin avcı kolunda bulunur.

Kuyruklu yıldız, adının aksine yıldız değildir. Yapısında donmuş buzlar, gazlar ve tozlar bulunduğundan "kirli kartopu" olarak da adlandırılır. Güneş'e yaklaştıkça ısınır, yüzeyindeki buzlar buharlaşır ve uzun bir kuyruk oluşur.

En meşhur kuyruklu yıldız Halley'dir, 75,3 yılda bir görülür (en son 1986'da görüldü, 2061'de tekrar görülecek).

Gök taşı, atmosfere girerek yeryüzüne ulaşabilen meteorlardır. Gök taşının Dünya'da oluşturduğu çukura gök taşı çukuru denir.

İlginç Bilgi: Halk arasında "yıldız kayması" denen olay, aslında meteordur. Dünya atmosferine giren meteorlar sürtünmeden dolayı yanar ve ışık saçar. Gerçek yıldızlarla hiçbir ilgisi yoktur!

Işık Yılı ve Evren

Yıldız kayması, Dünya atmosferine giren meteorların atmosferde sürtünmeden dolayı ısınıp yanması ve etrafa ışık saçması olayıdır. Yıldızlarla hiçbir alakası yoktur.

Gezegen ile yıldız arasındaki farklar:

1. Yıldızlar kendileri ısı ve ışık kaynağıdır, gezegenler yıldızlardan aldıkları ışığı yansıtır
2. Yıldızlar gezegenlerden sıcaktır
3. Yıldızlar gezegenlerden daha büyüktür
4. Yıldızların ışıkları yanıp söner gibi görünür, gezegenlerin ışıkları kesintisiz görünür
5. Yıldızların yerleri değişmez, gezegenlerin konumları sürekli değişir

Işık yılı, ışığın boşlukta bir yılda aldığı mesafedir. Bir zaman birimi değil, uzaklık ölçüsüdür. Yaklaşık 9,46 trilyon kilometredir.

Uzay, evrenin Dünya dışında kalan kısmıdır. Dünyayı, gezegenleri, yıldızları ve diğer gök cisimlerini içine alan boşluktur.

Evren, her şeyi içine alır. Evren = Dünya + Uzay şeklinde düşünebiliriz.

Evrenin Oluşumu ile İlgili Görüşler:

1. Newton'un Hareketsiz ve Başlangıcı olmayan görüşü: Newton'a göre evren sabittir, önceden de bu şekildeydi ve sonsuza kadar da böyle kalacaktır.

2. Big Bang (Büyük Patlama) görüşü: Evrenin bir başlangıcı olduğu görüşüdür. Evren 13,8 milyar yıl önce büyük patlama ile oluşmuştur. Bu teori Georges Lemaitre tarafından 1927'de ortaya atılmıştır. 1929'da Edwin Hubble'ın galaksilerin birbirinden uzaklaştığını keşfetmesi bu görüşü desteklemiştir.

İlginç Bilgi: Işığın Güneş'ten Dünya'ya ulaşması yaklaşık 8 dakika sürer. Yani Güneş'e baktığımızda aslında 8 dakika önceki halini görürüz!

Hücre ve Bölünmeler

Hücre, canlıların canlılık özelliğini gösteren en küçük yapıtaşıdır. Tüm canlıların vücudu hücrelerden oluşur. Hücreler kendi başına yaşam özelliği gösterir ve mikroskopla gözlenebilir.

Hücrenin üç temel kısmı vardır:

1. Hücre zarı
2. Sitoplazma
3. Çekirdek

Hücre zarı hücreyi dış etkilere karşı korur. Esnek yapısı vardır ve üzerinde geçitler (por) bulunur. Porlar aracılığıyla madde alışverişi yapar. Seçici geçirgendir, yani her maddeyi içeri almaz veya dışarı çıkarmaz. Yapısı protein, yağ ve karbonhidrattan oluşur.

Hücre duvarı, hücre zarının etrafını saran sert ve dayanıklı bir yapıdır. Sadece bitki hücrelerinde, bakterilerde ve mantarlarda bulunur. Hayvan hücrelerinde yoktur. Genellikle selülozdan yapılmıştır ve cansızdır.

Sitoplazma, hücre zarı ile çekirdek arasını doldurur. Yapısının büyük kısmı sudur. Yarı saydam ve akışkandır. Yaşamsal olaylar (solunum, boşaltım, sindirim, madde sentezi, enerji üretimi, beslenme) sitoplazmada gerçekleşir.

Bilimsel Gerçek: Vücudunda yaklaşık 37 trilyon hücre vardır! Bu hücreler sürekli yenilenir, mesela deri hücrelerin 2-3 haftada bir tamamen yenilenir.

Hücre Organelleri

Lizozom, hücre içindeki maddelerin sindirilmesini sağlar. Büyük besinleri küçük parçalara ayırır. Yaşlanmış dokuları, kurbağa larvasının kuyruğunu ve mikropları yok eder. Hayvan hücrelerinde ve ilkel bitki hücrelerinde bulunur.

Ribozom, bütün hücrelerde (virüsler hariç) bulunan en küçük organeldir. Proteinlerin üretimini sağlar. Protein üretiminin fazla olduğu yerlerde ribozom sayısı da fazladır. Genç hücrelerde, karaciğerde ve salgı bezlerinde çok bulunur.

Sentrozom çiftler halinde bulunur ve iki sentriyolden oluşur. Hücre bölünmesinde görevlidir. Hayvan hücrelerinde ve gelişmemiş bitki hücrelerinde bulunur.

Koful, hücrede depo görevini görür. İçinde besin maddeleri, artık maddeler veya atık maddeler bulunabilir. Hayvan hücresinde küçük, bitki hücresinde büyüktür.

Plastit, sadece bitki hücresinde bulunur. Üç çeşidi vardır:

1. Kloroplast: Yeşil renklidir. Fotosentez yaparak besin ve oksijen üretir. Bitkinin sadece yeşil olan yerlerinde bulunur. İçerisinde çok sayıda klorofil vardır.
2. Kromoplast: Bitkilerin sarı, kırmızı ve turuncu renkte olmasını sağlar. Bitkilerin kök, çiçek, tohum ve meyve kısımlarında bulunur.
3. Lökoplast: Renksizdir. Nişasta, yağ ve protein depolar. Bitkinin ışık görmeyen kök, tohum ve yumrularında bulunur.

Çekirdek, hücrenin ortasında yer alan yönetici kısımdır. Hücrenin yaşamsal faaliyetleri buradan denetlenir ve yönetilir. Bakterilerde çekirdek bulunmaz, kalıtım maddesi (DNA) sitoplazmada dağınık olarak yer alır.

Harika Bilgi: Bedenindeki hücrelerin çekirdeğinde bulunan DNA'ları uç uca ekleyip düz bir çizgi haline getirirsen, Dünya'dan Ay'a gidip gelebilirdin!

Kromozom ve Hücre Çeşitleri

Kromozom, hücre bölünmesi sırasında DNA'nın kısalıp kalınlaşarak oluşturduğu yapıdır. Her canlının kendine özgü kromozom sayısı vardır. Kromozom sayısı canlının gelişmişliğini göstermez ve kromozom sayısının aynı olması canlıların benzerliğini (akrabalığını) göstermez.

DNA, hücrenin yönetici molekülüdür. Yapısı çift iplikli ve sarmal şeklindedir.

Gen, DNA'nın üzerindeki görev birimidir. Canlının göz rengi, ten rengi, cinsiyeti, kan grubu genler tarafından belirlenir.

Bitki ve Hayvan Hücresi Arasındaki Farklılıklar:

1. Bitki hücresinde kloroplast vardır, hayvan hücresinde yoktur
2. Bitki hücresinde hücre duvarı vardır, hayvan hücresinde yoktur
3. Hayvan hücresinde sentrozom vardır, bitki hücresinde yoktur
4. Bitki hücresinde koful büyük ve az sayıdadır, hayvan hücresinde küçük ve fazladır
5. Bitki hücresi köşelidir, hayvan hücresi yuvarlaktır
6. Gelişmiş bitki hücresinde lizozom yoktur, ilkel bitki ve hayvan hücresinde vardır

Hücre tarihçesi:

• Robert Hooke hücreyi ilk keşfedendir. Şişe mantarını incelerken küçük odaları gördü ve "hücre" adını verdi
• Anton Van Leeuwenhock mikroskopla havuz suyunu incelerken hareket eden küçük canlıları gördü
• Rudolf Virchow hücre teorisine son şeklini vermiştir

Hücre teorisi:

1. Bütün canlılar bir ya da birden fazla hücreden oluşur
2. Hücre canlının en küçük yapı birimidir
3. Hücreler bölünerek çoğalır

Hücreden organizmaya basitten karmaşığa doğru sıralanış: Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma

İlginç Bilgi: Bir hücrenin ortalama ömrü yaklaşık 7 yıldır. Vücudundaki hücreler sürekli yenilenir, bu yüzden 7 yılda bir vücudundaki tüm hücreler yenilenmiş olur!