7. Sınıf Fen Bilimleri 3. Ünite Özeti

Kütle ve Ağırlık İlişkisi

Kütle ve ağırlık sık sık karıştırılan iki farklı kavramdır. Kütle, değişmeyen madde miktarıdır ve her yerde aynı kalır. Kilogram (kg) veya gram $g$ ile ölçülür ve eşit kollu terazi ile ölçülebilir.

Ağırlık ise bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir. Birimi Newton (N)'dur ve dinamometre ile ölçülür. Yaklaşık olarak 100 gram kütleli bir cisme 1 Newton yer çekimi kuvveti etki eder. Ağırlık bulunduğumuz yere göre değişir. Örneğin, uzayda yer çekimi olmadığı için cisimler ağırlıksızdır. Ay'da ağırlık, Dünya'dakinin altıda biri kadardır.

Kütle ile ağırlık arasında doğru orantı vardır. Kütle arttıkça ağırlık da artar. Ayrıca ağırlık ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe artar ve deniz seviyesinden yukarı çıktıkça azalır.

Biliyor musun? Günlük hayatta kullandığımız baskül ve dijital teraziler aslında ağırlık ölçer, ama sonuçları kütle biriminde gösterir. Gerçek kütle ölçümü sadece eşit kollu terazilerle yapılabilir!

Kuvvet, İş ve Enerji İlişkisi

İş kavramı günlük hayattaki kullanımından farklıdır. Fen bilimlerinde iş yapılabilmesi için üç şart vardır: cisme kuvvet uygulanmalı, kuvvet cisme yol aldırmalı ve cismin hareket yönüyle kuvvetin yönü aynı olmalıdır. Bir cismi yukarı kaldırırken, dağa tırmanırken veya merdiven çıkarken iş yapmış oluruz.

İş yapılmayan durumlara da dikkat etmeliyiz. Örneğin, sabit hızla düz yolda giden araç, halteri yukarıda tutan halterci veya kitap okuyan öğrenci fen bilimleri açısından iş yapmaz.

İş formülü çok basittir: İş = Kuvvet × Alınan Yol. Birimi Joule (J)'dür. Bir cisim 1N'lik kuvvetle 1 metre yol aldığında 1 Joule'lük iş yapar.

Enerji ise iş yapabilme yeteneğidir. Enerji birimi de Joule'dür. Ne kadar iş yaparsak o kadar enerji harcarız. Günlük hayatta elektrik enerjisi, ısı enerjisi, ışık enerjisi gibi birçok enerji türüyle karşılaşırız.

Dikkat! İş yapılmadığı halde yorulabilirsin. Çünkü fiziksel iş tanımı günlük hayattan farklıdır. Örneğin, kitabını taşırken hareket düz ise iş yapmazsın ama kasların yorulur.

Enerji Türleri

Enerjinin farklı türleri vardır ve günlük hayatımızda sık karşılaşırız. Örneğin, insanlar enerji ihtiyacını besinlerdeki kimyasal enerjiden karşılar. Cep telefonlarının pilleri de kimyasal enerjiyi depolar.

Kinetik enerji, hareketli cisimlerin sahip olduğu enerjidir. Kinetik enerji kütle ve süratle doğru orantılıdır. Aynı süratle giden otomobil ve kamyondan, kamyonun kinetik enerjisi daha fazladır çünkü kütlesi daha büyüktür. Bir aracın sürati arttıkça kinetik enerjisi de artar.

Potansiyel enerji ise cisimlerin içlerinde saklı olan enerjidir. İki çeşittir:

1. Çekim potansiyel enerjisi: Cismin bulunduğu yerden kaynaklanan enerjidir. Yerden yüksekliği ve ağırlığı arttıkça çekim potansiyel enerjisi de artar.

2. Esneklik potansiyel enerjisi: Esnek cisimlerin içlerinde depoladığı enerjidir. Sıkışmış yay, gerilmiş ok veya lastik bu enerjiye sahiptir.

Haydi dene! Bir lastiği ger ve bırak. Gördüğün hareket, esneklik potansiyel enerjisinin kinetik enerjiye dönüşmesidir. Günlük hayatta buna benzer enerji dönüşümlerini fark etmeye çalış.

Enerji Dönüşümleri

Enerji türleri birbirine dönüşebilir. Bu dönüşümler günlük hayatımızda sıkça karşımıza çıkar. Örneğin, bir sarkaçta enerji dönüşümü gerçekleşir. Sarkaç en yüksek noktadayken potansiyel enerjisi maksimum, kinetik enerjisi sıfırdır. Orta noktada ise potansiyel enerji azalır, kinetik enerji artar.

Aşağıdan yukarı fırlatılan topta da benzer dönüşümler olur. Fırlatıldığında kinetik enerjiye sahip olan top, yükselirken potansiyel enerjisi artar, kinetik enerjisi azalır. En tepe noktada kinetik enerji sıfır olur, tüm enerji potansiyel enerjiye dönüşür.

Başka güzel örneklere bakalım:

• Yay ile ok atan okçuda, esneklik potansiyel enerjisi kinetik enerjiye dönüşür.
• Sırıkla yüksek atlama yapan sporcuda, kinetik enerji önce sırıkta esneklik potansiyel enerjisine, sonra tekrar kinetik enerjiye dönüşür.

Günlük hayatta gördüğümüz diğer enerji dönüşümleri:

• Elektrik enerjisi ampulde ışık enerjisine dönüşür
• Ellerimizi birbirine sürtünce hareket enerjisi ısı enerjisine dönüşür
• Cep telefonunun bataryasında kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür

Harika bir bilgi! Salıncakta sallanırken, potansiyel enerji ve kinetik enerji arasında sürekli dönüşüm gerçekleşir. En yüksek noktada durduğunda potansiyel enerji maksimum, orta noktada geçerken ise kinetik enerji maksimum olur.

Enerjinin Korunumu ve Sürtünme Etkisi

Enerjinin korunumu önemli bir prensiptir. Enerji yoktan var olmaz, var olan enerji de yok olmaz. Enerji bir türden başka bir türe dönüşebilir ama toplam miktar değişmez. Örneğin sarkaçta, potansiyel enerji ve kinetik enerji sürekli birbirine dönüşür, ama toplam enerji aynı kalır.

Sürtünme kuvveti ise hareketli cisimlerin kinetik enerjisini azaltır. Sürtünme, kinetik enerjinin ısı enerjisine dönüşmesine neden olur. Sürtünme kuvvetinin birkaç özelliği vardır:

• Hareket yönüne zıttır
• Hareketi zorlaştırır ve durdurur
• Sürtünen yüzeylerde ısınmaya neden olur
• Eşyalarımızın eskimesine yol açar

Hava ve su içinde de sürtünme kuvveti vardır. Hava direnci sayesinde paraşütle güvenli bir şekilde yere inebiliriz. Sporcular hava direncini azaltmak için özel kasklar kullanır. Su direnci ise deniz taşıtlarının hareketini yavaşlatır.

Günlük yaşam bağlantısı: Ellerinizi hızlıca birbirine sürtmeyi deneyin. Isındıklarını hissedeceksiniz. Bu, sürtünme kuvvetinin kinetik enerjiyi ısı enerjisine dönüştürdüğünün harika bir örneğidir!