6. Sınıf Fen Bilimleri Ders Notları

Çevresel Sinir Sistemi

Vücudumuzdaki merkezi sinir sistemi dışındaki tüm sinirler çevresel sinir sistemini oluşturur. Bu sistem, beyin ve omuriliği vücudumuzun diğer organlarına bağlayan sinirlerden meydana gelir.

Çevresel sinir sistemi sayesinde dış dünyadan aldığımız tüm bilgiler beyine aktarılır. Mesela, duyduğun bir şarkı veya kokladığın bir çiçeğin kokusu, duyu organlarındaki reseptörler (alıcı hücreler) tarafından alınıp çevresel sinir sistemi aracılığıyla merkezi sinir sistemine taşınır.

Biliyor muydun? Her gün binlerce uyarı, çevresel sinir sistemin sayesinde beynine ulaşır ve sen farkında olmadan vücudun bu uyarılara tepki verir!

Omurilik ve Refleksler

Omurilik, enseden kuyruk sokumuna kadar uzanan, omurların içindeki kanalda bulunur. Beyin ve çevresel sinir sistemi arasında haberci görevi görür. En önemlisi, vücudumuzun refleks merkezi olmasıdır.

Refleksler ise vücudumuzun bazı uyarılara karşı gösterdiği ani, hızlı ve istemsiz tepkilerdir. Tehlikeli durumlarda bizi korurlar. Reflekslerin bir kısmı doğuştan gelirken, bazılarını sonradan öğreniriz.

Doğuştan gelen reflekslere örnek olarak yanan elden hızla çekilmesi, hapşırma, göz kırpma gibi tepkiler verilebilir. Sonradan öğrenilen refleksler ise bisiklet sürme, dans etme veya limon görünce ağzının sulanması gibi tepkilerdir.

Kendini test et: Dizine hafifçe vurulduğunda ayağının seğirmesi bir reflekstir. Bu refleks sırasında beynin devreye girmez, omurilik bu tepkiyi otomatik olarak verir!

Merkezi Sinir Sistemi

Merkezi sinir sistemi, vücudumuzdaki tüm sinirlerin bağlı olduğu komuta merkezidir. Dışarıdan ya da vücudumuzun içinden gelen tüm bilgiler burada değerlendirilir. Bu sistemin temel yapı taşları nöronlar yani sinir hücreleridir.

Beyin, vücudumuzun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Duyu organlarını kontrol eder, hayal kurmamızı, hatırlamamızı ve düşünmemizi sağlar. Ayrıca konuşma, yazma, uyku-uyanıklık, acıkma-susama gibi durumları da kontrol eder. Vücut sıcaklığı ve kan basıncı gibi hayati fonksiyonları da düzenler.

Beynimizin yanında, onun bir parçası gibi görünen ama aslında ayrı birer organ olan beyincik ve omurilik soğanı da bulunur. Beyincik vücudumuzun denge merkezidir ve kaslarımızın uyumlu çalışmasını sağlar. Omurilik soğanı ise solunum, sindirim, dolaşım gibi temel yaşamsal sistemlerimizi yönetir.

Şaşırtıcı gerçek: Beynin sadece 1,5 kg ağırlığında olmasına rağmen, vücudunun tüm hareketlerini kontrol eder ve saniyede 100 milyar işlem yapabilir!

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

Vücudumuzdaki organların ve sistemlerin uyum içerisinde çalışmasını sağlayan yapı ve organlara "denetleyici ve düzenleyici sistemler" denir. Bu harika sistem, sinir sistemi ve iç salgı bezlerinden oluşur.

Denetleyici ve düzenleyici sistemler sayesinde, sen farkında olmasan bile vücudun mükemmel bir düzen içinde çalışır. Koşarken kalp atışının hızlanması, korktuğunda tepki vermen veya büyümen hep bu sistemlerin kontrolündedir.

Sinir sistemi kendi içinde iki ana bölüme ayrılır: Merkezi sinir sistemi ve çevresel sinir sistemi. Merkezi sinir sistemi beyin, beyincik, omurilik soğanı ve omurilikten oluşurken; çevresel sinir sistemi vücuduna yayılan tüm sinirleri kapsar.

Harika bilgi: Vücudundaki sinir sistemi, yaklaşık 100 milyar sinir hücresinden oluşur ve hepsi birbirleriyle iletişim halindedir. Tıpkı kocaman bir iletişim ağı gibi!

Sesin Soğurulması ve Yalıtım

Sesin soğurulması, sesin madde tarafından yutulmasıdır (emilmesi = absorbe edilmesi). Yumuşak ve gözenekli maddeler sesi daha çok soğurur. Mesela yün, keçe, strafor köpük, kumaş ve kar gibi maddeler sesi kolayca soğurabilir.

Karlı bir kış gününde dışarısının daha sessiz olmasının nedeni budur! Kar tanecikleri sesi soğurur ve çevre daha sessiz hale gelir.

Ses yalıtımı ise sesin ortamlar arasındaki geçişini engellemek için yapılır. Evlerin duvarlarını delikli tuğla ile kaplamak, pencerelere çift cam takmak, araçların egzozlarına susturucu takmak ve otobanlara ses bariyerleri yapmak ses yalıtımına örnek verilebilir.

Akustik bilimi ise sesin yayılmasını, özelliklerini ve etkilerini inceler. Sinema, tiyatro ve konser salonları gibi yerler akustik bilimi kullanılarak tasarlanır, böylece ses en iyi şekilde duyulabilir.

Eğlenceli bilgi: Susturucusuz bir araba, kulaklarımıza zarar verecek kadar yüksek ses çıkarabilir. Bu yüzden araçlarda susturucu kullanılması zorunludur!

Sesin Yansıması

Sesin yansıması, sesin bir yüzeye çarparak geri dönmesidir. Ses özellikle sert ve pürüzsüz yüzeylerden düzgün olarak (dağılmadan) yansır. Bu nedenle sert yüzeylerden yansıyan sesleri daha şiddetli duyarız.

Doğada bazı hayvanlar ses dalgalarını ustaca kullanır. Yunuslar ve yarasalar avlanırken ses dalgalarını göndererek, bu dalgaların yansıması sayesinde avlarının yerini tespit ederler.

İnsanlar da ses dalgalarının yansımasını kullanarak harika cihazlar geliştirmiştir. Sonar cihazı su altına ses dalgaları göndererek denizin derinliğini ölçer ve balık sürülerinin yerlerini tespit eder. Ultrason cihazı ise vücuda ses dalgaları göndererek hastalıkları teşhis eder ve anne karnındaki bebeğin görüntülenmesini sağlar.

Merak et: Dağlık bir alanda bağırdığında sesini tekrar duyabilirsin. Buna yankı denir ve oluşabilmesi için ses kaynağı ile engel arasında en az 17 metre uzaklık olmalıdır!

Ses Enerjisi ve Dönüşümleri

Ses bir enerji türüdür ve diğer enerji türlerine dönüşebilir. Ses enerjisi hareket, ısı ve elektrik enerjisine dönüşebilir ve bu dönüşümler günlük hayatta sıkça karşımıza çıkar.

Mesela, alçaktan uçan bir jet geçtiğinde pencere camlarının titremesi, ses enerjisinin hareket enerjisine dönüşümüne güzel bir örnektir. Telefonla konuştuğunda ise sesin önce elektrik enerjisine, sonra yeniden ses enerjisine dönüşür.

Ses enerjisi tıp alanında da kullanılır. Böbrek taşları ses dalgaları kullanılarak kırılabilir. Sesin bir süre sonra duyulmaması ise ses enerjisinin havadaki taneciklerin çarpışması sonucu ısı enerjisine dönüşmesinden kaynaklanır.

Önemli not: Ses kaynağının değişmesi veya sesin şiddetinin değişmesi, sesin ortamdaki yayılma hızını değiştirmez. Sesin hızı ortamın özelliklerine bağlıdır!

Sıcaklığın Ses Üzerindeki Etkisi

Ortamın sıcaklığı arttıkça sesin yayılma hızı da artar. Sıcaklık yükseldiğinde tanecikler daha hızlı titreşir ve ses dalgaları daha süratli yayılır. Bu yüzden sıcak bir yaz gününde ses, soğuk bir kış gününe göre daha hızlı yayılır.

Şimşek ve Gök Gürültüsü

Şimşek çaktığında, gök gürültüsünü hemen değil birkaç saniye sonra duyarsın. Bunun nedeni ışık ve ses hızlarının farklı olmasıdır.

Işık, havada saniyede yaklaşık 300 milyon metre hızla ilerler. Ses ise havada saniyede sadece 340 metre hızla yayılır. Bu nedenle önce şimşeğin ışığını görür, sonra gök gürültüsünü duyarsın.

Haydi dene: Şimşeği gördüğün an saymaya başla ve gök gürültüsünü duyduğunda dur. Her 3 saniye, şimşeğin yaklaşık 1 kilometre uzakta olduğunu gösterir!

Sesin Sürati

Sesin bir ortamdaki yayılma sürati, ortamın yoğunluğuna ve sıcaklığına bağlı olarak değişir. Ortamın yoğunluğu arttıkça sesin yayılma sürati de artar.

Ses, farklı ortamlarda farklı hızlarda yayılır. Örneğin, ses havada yaklaşık 340 m/s, suda 1522 m/s ve alüminyumda 6420 m/s hızla yayılır (20°C'de). Görüldüğü gibi katı maddelerde ses çok daha hızlı yayılır!

Katı maddelerde tanecikler birbirine daha yakın olduğundan, ses titreşimleri daha hızlı aktarılır. Bu nedenle ses en hızlı katı ortamlarda, sonra sıvı ortamlarda ve en yavaş gaz ortamlarda yayılır.

Eğlenceli deney: Bir masaya kulağını daya ve masanın diğer ucuna hafifçe vur. Sesi hem havadan hem de masadan (katı) duyarsın, ama masadan daha önce geldiğini fark edeceksin!

Sesin Yayılması

Ses titreşen maddelerin meydana getirdiği bir enerjidir. Konuştuğunda, gitar çaldığında veya kapı çarptığında hep titreşimler oluşur ve bu titreşimler ses meydana getirir.

Ses dalgalar halinde her yöne yayılır. Ancak ses dalgalarının yayılması için mutlaka maddesel bir ortama ihtiyaç vardır. Yani ses, katı, sıvı veya gaz gibi bir ortamda yayılabilir, ancak boşlukta yayılamaz. Bu yüzden uzayda astronotlar birbirlerinin sesini duyamazlar!

Sesin yayılması sırasında titreşen tanecikler ses enerjisini birbirine aktarır. Örneğin, bir kutunun içindeki çalan saatin sesi, önce kutu içindeki havada (gaz), sonra kutunun kendisinde (katı) ve sonra da dışarıdaki havada (gaz) yayılarak kulağımıza ulaşır.

Haydi düşün: Ay'da bulunsan ve birisi yanında bağırsa onu duyabilir misin? Hayır, çünkü Ay'da atmosfer (hava) olmadığı için ses yayılamaz!