FEN BİLİMLERİ

Fen Bilimleri dersinde hem doğayı hem de etrafımızdaki bilimsel olayları öğreniyoruz. Bu özet defteri, Fen Bilimleri dersinin temel konularını anlamanı kolaylaştıracak.

Bu defterde, Dünya'nın şekli ve yapısı, beş duyu organımız, kuvvet, madde ve çevremizdeki ışık ve ses gibi konuları bulacaksın.

Hatırlatma: Fen Bilimleri hayatımızın her yerinde! Çevrende gördüğün her şeyi fen bilimleri sayesinde daha iyi anlayabilirsin.

DÜNYA'NIN ŞEKLİ

Dünya, güneş sistemimizde üzerinde canlıların yaşadığı tek gezegendir. Geçmişte insanlar Dünya'nın şeklini merak etmiş ve farklı fikirler öne sürmüşlerdir.

Eskiden insanlar Dünya'nın şeklini anlamak için etraflarına bakıp düşünmüşler. O zamanlar bugünkü gibi teknolojik aletler olmadığı için sadece gördüklerini yorumlayabilmişlerdi.

İşte insanların Dünya'nın şekli hakkındaki bazı ilginç düşünceleri:

• Mısırlılar Dünya'yı düz ve dikdörtgen şeklinde düşünüyorlardı
• Babiller Dünya'yı denizde yüzen bir tepsi gibi hayal ediyorlardı
• Mayalar Dünya'yı gölde yüzen kocaman bir timsah olarak düşünüyorlardı
• Eski Hintliler Dünya'yı dört fil üzerinde duran daire şeklinde hayal ediyorlardı
• İlk Yunan Düşünürler Dünya'yı etrafı nehirle çevrili düz bir tepsi gibi düşünüyorlardı

Biliyor muydun? Bazı insanlar Dünya'nın bir öküzün boynuzları arasında olduğuna, bazıları ise küp şeklinde olduğuna inanıyordu!

GEÇMİŞTEKİ BİLİM İNSANLARININ GÖRÜŞLERİ

Birçok bilim insanı Dünya'nın şekli hakkında çalışmalar yapmıştır. Bu bilim insanlarından bazıları şunlardır:

• Pisagor: Dünya'nın küreye benzediğini söyleyen ilk kişidir
• Tales: Dünya'yı suda yüzen yarım küreye benzetmiştir
• Biruni, Galileo ve Kepler: Hepsi Dünya'nın küre şeklinde olduğunu düşünmüştür
• İdrisi: Dünya'nın yuvarlak olduğunu düşünerek ilk Dünya haritalarından birini çizmiştir

Aristo, Dünya'nın küre şeklinde olduğunu kanıtlayan ilk kişidir. Ay tutulması sırasında Dünya'nın Ay üzerine düşen gölgesinin yuvarlak olduğunu gözlemlemiş ve yuvarlak bir cismin gölgesinin de yuvarlak olacağını söylemiştir.

Macellan ise ünlü bir denizcidir. Eğer Dünya küre şeklindeyse, aynı yönde giderek başladığı noktaya dönebileceğini düşünmüştür. Beş gemiyle İspanya'dan batıya doğru yola çıkmıştır. Macellan yolda ölmesine rağmen, ekibi yolculuğa devam ederek İspanya'ya geri dönmüştür. Bu yolculuk, Dünya'nın etrafında yapılan ilk tam tur olması bakımından çok önemlidir.

Harika Bilgi: Macellan'ın yolculuğu yaklaşık üç yıl sürmüştü ve beş gemiden sadece biri İspanya'ya geri dönebildi!

DÜNYA'NIN ŞEKLİ VE KANITLARI

Dünya'nın şekli küreye (top veya portakala) benzer ama tam olarak küre değildir. Dünya, kutuplardan basık, ortadan şişkincedir. Bu şekle geoid denir.

Dünya'nın küre şeklinde olduğunu gösteren bazı kanıtlar şunlardır:

1. Belirli bir noktadan hareket eden uçak, hep aynı yöne doğru giderse başladığı noktaya geri döner.

2. Denize baktığımızda uzaktan yaklaşan geminin önce direğini, sonra bacasını, en son da tekne kısmını görürüz. Bunun nedeni Dünya'nın yüzeyinin kavisli olmasıdır.

Ufuk çizgisi, denize baktığımızda gökyüzü ile denizin birleştiği yerde gördüğümüz hayali çizgidir. Bu çizgi düz değil, hafif kavislidir çünkü Dünya yuvarlaktır.

Dene ve Gör: Masanın üzerine bir portakal koy ve bir karınca oyuncağı portakalın kenarından yürüt. Karıncanın nasıl yavaş yavaş gözden kaybolduğuna dikkat et. Bu, gemilerin ufuk çizgisinde kaybolmasına benzer!

DÜNYA'NIN ŞEKLİNİN DİĞER KANITLARI

Dünya'nın küre şeklinde olduğunu gösteren başka kanıtlar da vardır:

3. Uzaydan çekilen fotoğraflar Dünya'nın küre şeklinde olduğunu açıkça gösterir. Astronotlar Dünya'yı mavi bir top gibi görürler.

4. Güneşin yavaş yavaş doğması ve batması da Dünya'nın küre şeklinde olmasının bir kanıtıdır. Eğer Dünya düz olsaydı, Güneş her yerde aynı anda doğar ve batardı.

Sabahleyin Güneş doğarken önce gökyüzünün bir kısmını aydınlatır, sonra yavaş yavaş yükselir. Öğlen vakti en tepede olur ve akşam tekrar yavaşça batar. Bu olay Dünya'nın dönmesi ve küre şeklinde olmasından kaynaklanır.

Düşün: Eğer Dünya düz olsaydı, sabah herkes Güneş'i aynı anda görürdü. Oysa Japonya'da sabah olduğunda Türkiye'de hala gece olması, Dünya'nın yuvarlak olduğunu gösterir.

DÜNYANIN YAPISI

Dünyamız farklı özelliklere sahip katmanlardan oluşur. Bu katmanların bazılarını görebiliriz, bazılarını ise göremeyiz.

Dünya'nın katmanları iki ana grupta incelenebilir:

Gözlemlenebilir Katmanlar:

• Hava Katmanı (Atmosfer)
• Su Katmanı
• Kara Katmanı (Yer Kabuğu)

Gözlemlenemeyen Katmanlar:

• Manto
• Dış Çekirdek
• İç Çekirdek

Dünya'nın katmanları iç içe geçmiş durumdadır. İçten dışa doğru sıralanışı şöyledir:

1. İç Çekirdek
2. Dış Çekirdek
3. Manto
4. Kara Katmanı (Yer kabuğu)
5. Su Katmanı
6. Hava Katmanı (Atmosfer)

İlginç Bilgi: Dünya'nın çekirdeği o kadar sıcaktır ki, demir ve nikel bile burada erimiş haldedir. Ancak merkezdeki basınç öyle yüksektir ki iç çekirdek katı haldedir!

DÜNYANIN KATMANLARI

A-Gözlemlenmeyen Katmanlar (İç Katmanlar)

Dünya'nın iç kısmında bulunan bu katmanlar çok sıcaktır ve doğrudan gözlemlenemezler. Bu katmanlarda canlı yaşamaz.

1. İç Çekirdek:

   • Dünya'nın merkezindedir
   • En sıcak katmandır

2. Dış Çekirdek:

   • İç çekirdeği saran katmandır
   • Sıcaklığı iç çekirdekten azdır ama yine de çok sıcaktır

3. Manto (Ateş Küre):

   • Dış çekirdek ile yer kabuğu arasında bulunur
   • Yapısında erimiş kayaların oluşturduğu magma bulunur
   • Magma yanardağlardan yeryüzüne çıkabilir ve buna lav denir

B-Gözlemlenebilen Katmanlar (Dış Katmanlar)

Dünya'nın görebildiğimiz ya da hissedebildiğimiz katmanlarıdır. Canlılar bu katmanlarda yaşar.

1. Kara Katmanı (Yer Kabuğu):
   • Dünya'nın dış kısmını oluşturan ince ve kayalık katmandır
   • Dünya'nın dörtte birini kaplar
   • Taş, toprak ve kayalardan oluşur

Harika Bilgi: Dünya'nın içi nasıl olduğunu hiç düşündün mü? Manto katmanı, soğan gibi Dünya'nın dış çekirdeğini saran kalın bir tabakadır!

DÜNYANIN KATMANLARI (DEVAM)

Kara Katmanı (Devam):

• Dağlar, ovalar, ormanlar, çöller, yaylalar gibi tüm yeryüzü şekilleri kara katmanındadır
• Deniz ve okyanus tabanları da yer kabuğundan oluşur
• Yer kabuğu Dünya'nın farklı yerlerinde farklı kalınlıktadır - dağlarda daha kalın, deniz diplerinde daha incedir
• İnsanlar, hayvanlar ve bitkiler bu katmanda yaşar
• Depremler bu katmanda meydana gelir
• Kara katmanı haritalarda yeşil, sarı ve kahverengi renkleriyle gösterilir

2- Su Katmanı:

• Okyanuslar, denizler, göller, buzullar, nehirler, şelaleler ve yeraltı suları su katmanını oluşturur
• Dünya'nın dörtte üçü (3/4'ü) su ile kaplıdır
• Su katmanı haritalarda mavi renk ile gösterilir
• Su katmanında birçok hayvan ve bitki yaşar

3- Hava Katmanı (Atmosfer):

• Dünya'yı çepeçevre saran gaz tabakasıdır
• Canlıların yaşaması için gerekli olan oksijen bu katmanda bulunur
• Kar, yağmur, dolu, rüzgar gibi hava olayları bu katmanda oluşur
• Hava katmanı, kara ve su katmanı ile temas halindedir

Bunu Dene: Bir elma al ve bıçakla ortadan kes. Elmanın kabuğu yer kabuğu, etli kısmı manto, çekirdeklerin olduğu bölüm ise Dünya'nın çekirdeği gibidir. Dünya'nın katmanlarını böylece daha kolay anlayabilirsin!

HAVA KATMANI VE CANLILAR

• Hava katmanının en dışında ozon adı verilen özel bir tabaka bulunur. Ozon tabakası, Güneş'ten gelen zararlı ışınların yeryüzüne ulaşmasını engeller.

• Havayı göremeyiz ama hissedebiliriz. Rüzgar esince hava katmanını hissederiz.

ÖNEMLİ: Dünya'nın katmanları içten dışa doğru şöyle sıralanır:

1. İç çekirdek
2. Dış çekirdek
3. Manto
4. Kara katmanı (Yer kabuğu)
5. Su katmanı
6. Hava katmanı

Kara ve su katmanının içinde de hava bulunur. Bu sayede canlılar kara ve suda yaşayabilir.

Canlılar sadece kara ve su katmanlarında yaşar:

Kara katmanında yaşayanlar: • İnsanlar • Karada yaşayan hayvanlar (kedi, köpek, aslan) • Karada yetişen bitkiler (ağaç, çiçek)

Su katmanında yaşayanlar: • Balıklar • Su altı bitkileri (yosun, mercan) • Ahtapot, su yılanı, deniz anası • Balina, yunus • İstiridye, deniz kestanesi, ıstakoz

İlginç Bilgi: Dünya'mız uzaydan bakıldığında mavi görünür. Bunun nedeni yüzeyinin büyük bir kısmının su ile kaplı olmasıdır. Bu yüzden Dünya'ya "Mavi Gezegen" de denir.

BEŞ DUYUMUZ

Çevremizi algılamamızı ve keşfetmemizi sağlayan organlara duyu organları denir. Duyu organlarımız:

1. Göz
2. Kulak
3. Burun
4. Dil
5. Deri

Duyu organlarımızın yönetim merkezi beyindir. Göz, kulak, burun ve dil başımızda bulunur. Deri ise bütün vücudumuzu kaplar.

Duyu Organlarımızın Önemi:

• Duyu organlarımız sayesinde çevremizi algılar ve anlarız
• Duyularımız çevremizle iletişim kurmamızı sağlar
• Duyu organlarımız sayesinde tehlikeleri fark eder ve önlem alabiliriz
• Öğrenmede duyu organlarımızdan yararlanırız
• Duyu organlarımız çevreden sürekli bilgi toplar, beyin bu bilgileri yorumlar

Her duyu organının kendine özgü bir görevi vardır. Birinin görevini yapamaması hayatımızı zorlaştırır.

Dene ve Anla: Gözlerini kapat ve bir elmayı kokla, sonra dokun ve en son tadına bak. Her duyu organın sana elma hakkında farklı bilgiler verir. Hepsi birlikte çalışınca elmayı tam olarak anlayabilirsin!