10. Sınıf Felsefe 1. Ünite Ders Notları

Felsefe ve Düşünme

Felsefe, en temelde bir soru sorma ve düşünme etkinliğidir. Evrenin işleyişinden varlıkların nasıl oluştuğuna, doğru davranışın ne olduğundan güzelliğin kaynağına kadar uzanan geniş bir alanda sorular sorar. Bu sorular kesin cevapları olmayan, sürekli devam eden bir sorgulama sürecini başlatır.

Felsefi düşünme sadece dış dünyayı değil, düşüncenin kendisini de konu edinir. Yani felsefe, düşünce üzerine düşünmedir. Bu zihinsel çaba sonucunda ortaya çıkan cevaplar, insanın kendini ve evreni algılayış biçimini şekillendirerek davranışlarına yön verir.

Felsefe soyut ve teorik düzeyde bir etkinlik olsa da yaşamdan kopuk değildir. Her insan davranışının arkasında savunulan ya da reddedilen düşünceler bulunur. Ancak felsefe ancak dil yoluyla ifade edildiğinde başkaları tarafından anlaşılabilir olur.

Unutma! Düşünme ve dil arasında karşılıklı bir etkileşim vardır. Dil düşüncenin ürünüdür, ama aynı zamanda düşünceler de kullanılan dile bağlı olarak şekillenir.

Düşünmenin Önemi ve Gerekliliği

İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özellik, düşünebilme ve düşündüklerini ürüne dönüştürebilme yeteneğidir. Günümüzde sahip olduğumuz tüm birikim, bu yeteneklerin sonucudur.

Düşünme; duyu organlarından gelen verilerin algılanması, bu veriler arasında bağlantılar kurulması ve bunların analiz edilmesi sürecidir. İnsanlar pek çok konuda düşünür ancak düşündükleri konular kişiden kişiye değişir. Düşünme yalın veya ayrıntılı, çözümleyici veya birleştirici, tek yanlı veya çok yönlü, sığ veya derin olabilir.

Düşünme faaliyeti semboller aracılığıyla gerçekleştirilir. Semboller, varlıkların ve olayların yerine geçen işaretlerdir. Bu sayede nesneleri görmediğimiz durumlarda bile onları düşünebiliriz. Örneğin ormanda devrilmiş bir ağacı, onu görmediğimiz halde zihnimizde canlandırabiliriz.

Bilmekte fayda var! Bilinç, çevremizdeki olayları algılama ve farkına varma süreciyken, öz bilinç kişinin kendi düşünceleri üzerine düşünmesi ve kendi bilincinin farkında olmasıdır. Örneğin neden bazı şeylerden korktuğunu düşünmek, öz bilincin bir işlevidir.

Felsefe Terimi

Felsefe kelimesi Yunanca kökenlidir ve bilgelik sevgisi anlamına gelir. "Philia" (sevgi, sevmek) ve "sophia" (bilgi, bilgelik) kelimelerinin birleşiminden oluşan "philosophia" sözcüğü, bilgelik dostu anlamını taşır.

Bu terimin, Antik Yunan düşünürü Phytagoras'ın kendisi için kullandığı "philosophos" sözcüğünden yola çıkılarak oluşturulduğu kabul edilir. Phytagoras zamanında düşünürler için "bilge" anlamına gelen "sophos" kelimesi kullanılırdı. Ancak o, sadece tanrının her şeyi bilen bir bilge olabileceğini düşünüyordu. Kendisini bilge değil, bilgiyi seven ve arayan bir kişi olarak tanımlıyordu.

Felsefede mutlak bilgiye ulaşmak yerine bilgeliğe ulaşma çabası esastır. Filozof, her şeyin cevabını bilen kişi değil, bilgeliğe ulaşmak için çabalayan kişidir. Bu süreç, insana kendini geliştirme ve olgunlaşma imkânı sunar.

Unutma! Felsefi düşünce, insana sadece teorik bilgi sağlamakla kalmaz, aynı zamanda kendini tanıma ve geliştirme imkânı da verir. İnsan, çevresinin ve kendisinin farkına vardıkça, düşündükçe, düşündüğü gibi yaşamaya çalıştıkça olgunlaşır.

Felsefe Teriminin İlişkili Olduğu Kavramlar

Felsefe kavramı birçok terimle ilişkilidir. Bunların başında hikmet, bilgelik, düşünme, gerçeklik, hakikat ve akıl gelir. Felsefe başlı başına bir sorgulama ve düşünme etkinliğidir. Düşünmenin malzemesini çoğunlukla duyu organlarımızın beynimize ilettiği duyumlar sağlar.

Gerçeklik, var olan anlamına gelir ve felsefe ortaya çıkışından itibaren gerçekliğin ne olduğunu sorgulamıştır. Hakikat ise, ileri sürülen bir bilginin gerçekliğe uygunluğudur. Felsefe, gerçeklik hakkında doğru bilgiye ulaşmaya çalışır.

Felsefe kelimesinin Yunanca anlamından hareketle, felsefenin sevgi ve dostluk kelimeleriyle de ilişkili olduğu söylenebilir. Ayrıca felsefe akla dayalı zihinsel bir etkinlik olduğu için felsefi düşüncenin ana kaynağı akıldır.

Dikkat et! Felsefenin "boş konuşma" olduğunu düşünenler yanılırlar. Felsefe yapmak, hayatı doğrudan deneyimleme ve yaşamla yüzleşme düşüncesinden ayrı tutulamaz. Felsefeyle iç içe olan insan, yaşamın görünen yüzünün ötesine nüfuz eder.

Felsefenin Ortaya Çıkışı

Felsefenin tam olarak nerede ve ne zaman başladığını kesin olarak söylemek zordur. Ancak tarihsel kaynaklara göre Sümer, Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran medeniyetlerindeki ahlak ve siyaset alanında ileri sürülen görüşler, ilk felsefi düşünce örnekleri olarak kabul edilir.

Genel kabul, felsefenin MÖ 6. yüzyılda Antik Yunan Medeniyeti'nde ortaya çıktığı yönündedir. Felsefenin burada ortaya çıkmasında etkili olan faktörler arasında:

• Refah seviyesinin yüksek olması
• Kültürel etkileşimin yoğun olması
• Demokratik yönetim anlayışı
• Eleştirel düşünme kültürünün varlığı
• Bilmek için bilme isteği
• Doğayı kendi işleyişiyle açıklama çabası sayılabilir.

Felsefe, ilk filozof kabul edilen Thales'le başlatılır. Milet'li (bugün Aydın'ın Didim ilçesi) Thales, dinî ve mitolojik açıklamaları dışarıda bırakarak evreni akla ve gözlemlere dayalı olarak açıklamaya çalışmıştır.

Bunu bilmek çok önemli! Felsefe, din ve mitolojiden farklı bir düşünme tarzı olarak Anadolu'nun batı kıyılarında ortaya çıkmış ve zamanla farklı toplumlara yayılmıştır.

Felsefe Tanımları

İnsan aklının merak ettiği her şey üzerine düşünme olan felsefe, kendisinin ne olduğu üzerine de düşünür. Felsefeyi tanımlamak kolay değildir ve üzerinde uzlaşılmış tek bir tanımı yoktur. Bunun nedeni felsefenin konu alanının çok geniş olması ve öznel bir düşünme etkinliği olmasıdır.

Filozoflar tarih boyunca farklı felsefe tanımları yapmışlardır. Örneğin:

• Sokrates'e göre: "Felsefe, neleri bilmediğini bilmektir."
• Platon'a göre: "Felsefe, diyalektik düşünme yoluyla ideaların bilgisini kavramadır."
• Aristoteles'e göre: "Felsefe, var olan olarak var olanı ve özü gereği ona ait olanları incelemektir."
• Epikuros'a göre: "Felsefe, mutlu bir yaşam sağlamak için tutarlı, eylemsel bir sistemdir."
• Descartes'e göre: "Felsefe, bilgeliği incelemektir. Bilgelik, insanın bilebileceği kadar, bütün şeylerin tam bilgisidir."

Daha yakın dönemde Karl Jaspers felsefeyi "yolda olmak" olarak tanımlarken, Türk düşünür Hilmi Ziya Ülken "insanın varlık hakkındaki düşüncesi ve bu düşünce üzerindeki düşüncesi" olarak tanımlar.

Unutma! Felsefe tanımlarının farklı olması, filozofların öznel bakış açılarından ve ilgilendikleri felsefe alanlarının farklı olmasından kaynaklanır.

Felsefi Düşüncenin Başlangıcı

Felsefenin başlangıcını belirlemek, neyin başlangıç olarak kabul edildiğine bağlıdır. Eğer düşünmeyi temel alırsak, ilk düşünürün kim olduğunu belirleyemeyiz çünkü insanlar var oldukları ilk zamanlardan beri düşünmektedirler.

Felsefe bir probleme odaklanma, "bir şey üzerine düşünme"dir. Bu açıdan bakıldığında tüm toplumlar felsefeye katkı sağlamıştır. Ancak sistemli bir düşünme etkinliği olarak felsefenin MÖ 6. yüzyılda Antik Yunan'da ortaya çıktığı kabul edilir.

Antik Yunan medeniyeti, Anadolu'nun batı kıyıları ile bugünkü Yunanistan'ı içine alan bölgede kurulmuştur. Kent devletlerinden oluşan bu medeniyet, gelişmiş ticari ekonomisi sayesinde diğer medeniyetlerle etkileşim halindeydi. Bu etkileşim, felsefi düşüncenin ortaya çıkışına katkı sağlamıştır.

Felsefe tarihinin ilk filozofu olarak kabul edilen Thales, Milet'te (Aydın/Didim) yaşamıştır. Dinsel ve mitolojik inançları dışarıda bırakarak evreni akla ve doğa gözlemlerine dayalı olarak açıklamaya çalışmıştır.

Dikkat et! Felsefe, sistemli bir düşünmedir. Tamamen akla dayalı soyut bir düşünme olarak felsefe, belli bir konuyu tüm yönleriyle ele alır. Bu anlamda felsefe bir "teoria"dır.

Felsefi Düşüncenin Özellikleri

Felsefi düşünce birçok özelliği içinde barındırır. Bu özellikler felsefenin ne olduğunu ve nasıl yapıldığını anlamamıza yardımcı olur.

Sorgulama, felsefi düşüncenin temelini oluşturur. Merak edilen bir konuda soru sormak ve bu soru etrafında kapsamlı düşünmek, felsefi etkinliğin başlangıcıdır. Sokrates'in dediği gibi "Sorgulanmamış hayat, yaşamaya değmez." Sorgulama, evreni anlaşılır ve yaşamı anlamlı kılma çabasıdır.

Merak etme insanın bilmeye yönelik isteğidir. Aristoteles bunu "Bütün insanlar doğal olarak bilmek isterler" sözüyle dile getirir. Şüphe duymak ise var olan bilginin doğruluğundan emin olmamaktır ve felsefi sorgulamayı başlatan önemli bir unsurdur.

Hayret etme, insanın alışkanlıklara saplanıp kalmamasını, ön yargıların ötesine geçebilmesini ifade eder. İnsan ancak kendisini hayrete düşüren bir durumla karşılaştığında sorgulamaya başlar.

Bil ve öğren! Felsefi düşünce rasyoneldir; yani akla uygun, akla dayalıdır. Filozof tüm düşünsel faaliyetlerinde akıl temelinde hareket eder ve doğru düşünme ilkelerine bağlı kalır.

Felsefi Düşüncenin Diğer Özellikleri

Felsefi düşüncenin en önemli özelliklerinden biri yığılımlı ilerlemesidir. Felsefede ileri sürülen görüşler, filozofların öznel kavrayışlarıyla biçimlenir. Her filozof kendinden önceki görüşleri inceler, bazılarını eleştirir, bazılarını destekler ve yeni bakış açıları geliştirir. Bu şekilde felsefi düşünce hem artar hem de ilerler.

Felsefi bilgi evrenseldir. Filozofların ortaya koydukları düşünceler, belirli bir topluma ya da kültüre özgü değildir. Bu düşünceler, tüm insanlığın ortak mirasıdır ve her çağda, her toplumda geçerliliğini korur.

Felsefe aynı zamanda eleştireldir. Felsefi düşünce mevcut görüşleri, inançları ve bilgileri sorgulamayı, eleştirmeyi ve yeniden değerlendirmeyi içerir. Bu eleştirel tutum, felsefi düşüncenin ilerlemesini ve derinleşmesini sağlar.

Felsefi düşünce tutarlı olmak zorundadır. Bir filozofun düşünceleri kendi içinde çelişkiler barındırmamalıdır. Felsefi sistemlerin güvenilirliği ve kabul edilirliği, tutarlılıklarıyla doğru orantılıdır.

Bil ve kullan! Felsefi düşünce refleksiftir; yani kendi üzerine düşünen bir yapıya sahiptir. Filozof, düşündüğü konular üzerine düşünürken aynı zamanda kendi düşünme süreci üzerine de düşünür. Bu durum, filozofun kendi düşüncelerini sürekli olarak gözden geçirmesini ve geliştirmesini sağlar.

Felsefe Tanımları ve Özellikleri

İnsan doğası gereği merak eder ve bilmek ister. Aristoteles'in dediği gibi "Bütün insanlar doğal olarak bilmek isterler." Bu merak, insanı kendisini, çevresini ve evreni anlamaya yönelik bir arayışa sürükler ve felsefi düşüncenin çıkış noktasını oluşturur.

Şüphe duymak, var olan bilginin doğruluğundan emin olmamaktır. Felsefi düşüncenin başlamasında önemli role sahiptir çünkü mevcut açıklamaları olduğu gibi kabul etmemeyi gerektirir. Doğrunun ne olduğunu bildiğini düşünen kişi, yeni sorular sormaz ve cevaplar aramaz.

Hayret etme, alışılmışın dışında şeylerle karşılaşıldığında yaşanan şaşkınlıktır. Felsefede hayret, insanın alışkanlıkların ve ön yargıların ötesine geçebilmesini sağlar. Çevresindeki her şeyi normal gören insan, sorgulamaya başlamaz. Ancak hayrete düşüren bir durumla karşılaşıldığında, merak ve sorgulama başlar.

Rasyonel olma, felsefi düşüncenin temel özelliklerindendir. Felsefe, akla dayalı bir düşünme etkinliğidir. Filozofun kullandığı araç akıldır ve tüm düşünce sistemini akıl temelinde oluşturur.

Önemli not! Felsefede ilerleme, bilimden farklıdır. Bilimde eski teorilerin yerini yenileri alırken, felsefede eski düşünürler hala değerlidir. Platon'un fikirleri bugün de inceleniyor ve üzerine düşünülüyorken, eski tıp bilgisi artık kullanılmamaktadır.