Bilgi ve İnanç Kavramları

Bilgi, bilenle bilinen arasında kurulan ilişkidir. Bilgi türleri gündelik, dinsel, teknik, sanatsal, bilimsel ve felsefi olarak çeşitli bölümlere ayrılır.

Felsefe dünyasında bilgi edinme yolları akıl, duyular, deney, gözlem ve sezgidir. Bilimsel bilgi ise objektif, ölçülebilir, gözlemlenebilir ve mantıksal olmalıdır.

İslam âlimleri bilgiyi "ilim" ve "marifet" kavramlarıyla açıklamışlardır. İlim, bir şeyi olduğu gibi ve gerçeğe uygun şekilde bilmektir. Marifet ise bir şey hakkında derin düşünerek anlayış kazanmaktır.

Not: Doğru bilgiye ulaşmada kullandığımız yollar farklı olsa da hepsi birbirini tamamlar. İslam düşüncesinde bilgi kaynaklarını nesnel ve öznel olarak sınıflandırabiliriz.

İslam'a Göre Bilgi Kaynakları

Nesnel Bilgi Kaynakları:

• Selim akıl: Doğru karar verebilmemizi sağlayan, olumsuzluklardan etkilenmeyen akıl.
• Doğru haber (Sadık haber): Vahiy ve peygamberlerden gelen haberler.
• Salim duyular: İşitme, görme, koku alma, tatma ve dokunma duyularımız.

Öznel Bilgi Kaynakları:

• Rüya, ilham, keşif ve sezgi gibi kaynaklardır. Bu bilgilerin kesinliği belirsiz olduğundan genel ve bağlayıcı değildir.

Doğru Bilginin (Yakin) Aşamaları

1. İlme'l-yakin: Bir şey hakkında habere dayalı olarak ulaşılan kesin bilgi
2. Ayne'l-yakin: Duyularımızla bizzat elde ettiğimiz kesin bilgi
3. Hakka'l-yakin: Bizzat yaşayarak elde ettiğimiz kesin bilgi

İnanç ve İman Kavramları

İnanç ve iman kavramları sık sık birbirinin yerine kullanılsa da aralarında önemli farklar vardır.

İnanç: Sadece bir dine bağlılık değil, bağlanmama şeklinde de ortaya çıkan kabulleri kapsar.

İman: Güven duygusu içinde tasdik etmek, tereddütsüz ve gönül huzuruyla bağlanmak demektir. İmanın zıddı inkardır. İman eden kişiye mümin, inkâr edene kâfir denir.

İmanın şartları; Allah'a, Meleklere, Kitaplara, Peygamberlere, Ahirete ve Kadere imandır.

İman Çeşitleri

Taklidi iman: Araştırmadan ve delillere dayanmadan çevrenin yönlendirmesiyle oluşan imandır. İslam âlimlerine göre geçerli olsa da delillerle kuvvetlendirilmesi gerekir.

Tahkiki iman: Delillere, bilgiye ve araştırmaya dayalı imandır.

Önemli: İmanın gerçekleşmesi için en temel şart kelime-i şehadetin kalben tasdik edilmesidir. Diliyle iman ettiğini söyleyip kalbiyle onaylamayan kişiler münafık olarak adlandırılır.

Diğer Önemli Kavramlar

İslam: Allah tarafından Hz. Muhammed'e vahiy yoluyla bildirilen ve bütün insanlığa gönderilen son dindir.

Amel: Dünya ve ahirette ceza veya mükâfat konusu olan, iradeye dayanan her türlü iş ve davranıştır. İman yalnız bilgiyle olgunlaşmaz, amel de gereklidir.

Vahiy: Allah'ın melek aracılığıyla peygamberlere bildirdiği, hayatın hangi ilkelere göre yaşanacağını ve nelere uyulması gerektiğini bildiren ilahi bilgilerdir.

Meal: Kur'an ayetlerinin tam karşılıkları başka dillere aktarılamadığından, ayetlerde anlatılmak isteneni yakın anlamlarla başka dile çevirme işlemidir.

Tefsir: İnsanın bilgi birikimi ve dil hâkimiyeti ölçüsünde Kur'an metninin manalarını açıklaması, yorumlamasıdır.

Din ve İslam

Din, kelime anlamı olarak itaat altına almak, hâkim olmak, kanun ve şeriat göndermek, hesaba çekmek, ceza-mükâfat vermek anlamlarına gelir.

İslam'a göre din, Allah tarafından peygamberler aracılığıyla gönderilen, akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleriyle hayra sevk eden ilahi kurallar bütünüdür.

İlgi çekici not: Din kelimesi Kur'an'da hem uluhiyyet (ilahlık, tanrılık) hem de ubudiyyet (kulluk, itaat) anlamlarında kullanılmıştır.

Dinin Özellikleri

1. İlahi kaynaklı olmalıdır
2. Akıl sahibi insanların özgür iradesiyle tercih edilmelidir
3. Akıl sağlığı yerinde olmayanlar ve akil baliğ olmayanlar dinden sorumlu değildir
4. Dinin amacı insanları dünya ve ahiret mutluluğuna ulaştırmaktır

Fıtrat ve Haniflik

Fıtrat: İnsanın yaratılışında bulunan, hayatı anlamlandırma çabalarına yön veren ve doğuştan getirdiği yetenektir. İnsanın temel özellikleriyle uyumlu din, fıtrat dini olan İslam'dır.

Haniflik: Allah'ın başlangıçtan beri insanlara bildirdiği, insan fıtratına en uygun olan tevhid dinidir. Hz. İbrahim'in dininin özel adıdır.

İslam İnanç Esaslarının Özellikleri

1. Fıtrata uygun ve anlaşılırdır, akıl-ı selim tarafından kolayca kabul edilir
2. Dogmatik değil, vahiy kaynaklıdır
3. Sağlıklı işleyen akıl ve irade sahibi her insan, İslam inanç esaslarını kavramak için aracıya ihtiyaç duymaz
4. Kişilerin hür iradeleri ve tercihleri gereklidir, baskı ve zorlama İslam'ın özüne aykırıdır
5. İtidal ve dengeyi esas alır, ebedi kurtuluş için korku ve ümit arasında dengeli bir hayatı tavsiye eder
6. İslam inanç esasları kesin delillere dayanır ve değişmez

Esmâ-i Hüsnā: Allah'ın güzel isimleri demektir.

İslam ve İbadet

İbadet, kelime olarak boyun eğmek, itaat etmek, saygı duymak, kulluk etmek, tapınmak anlamlarına gelir. Dini bir terim olarak ibadet, müminin Allah'ın rızasını kazanmak için kulluk görevini yerine getirmesi, emirlerine uyması ve yasaklarından kaçınmasıdır.

Dikkat: İslam'da ibadet, sadece şekli ibadetlerle sınırlı değildir. Allah'ın rızasını kazanmak niyetiyle yapılan her güzel iş ve davranış salih amel olarak nitelendirilebilir.

İbadet Çeşitleri

• Bedenle yapılan ibadetler: Namaz, oruç
• Malla yapılan ibadetler: Zekât, fitre, kurban
• Hem beden hem malla yapılan ibadetler: Hac

İbadetlerdeki Temel İlkeler

• İhlas: İbadetlerde, davranışlarda sadece Allah'ın hoşnutluğunu gözetme, riyakârlıktan uzak olmadır
• İhsan: Allah'ın huzurunda olduğunu hissederek O'nu görüyormuşçasına ibadet etmedir

Mükellefin Fiilleri $Ef'al-i Mükellefin$

1. Farz: Dinen kesin olarak yapılması istenen iş ve davranışlar. Farz-ı ayn (her Müslümanın yapması gereken) ve farz-ı kifaye (bazılarının yapmasıyla diğerlerinden sorumluluğun kalkacağı) olarak ikiye ayrılır.

2. Vacip: Farz seviyesinde olmayan fakat sünnetten daha kuvvetli olan dini hükümler.

3. Sünnet: Hz. Peygamber'in farz ve vacip dışında yaptığı veya yapılmasını tavsiye ettiği davranışlar.

   • Sünnet-i Müekkede: Hz. Peygamber'in çoğu zaman yaptığı, bazen terk ettiği ibadetler
   • Sünnet-i Gayr-i Müekkede: Hz. Peygamberin ara sıra yaptığı, çoğu zaman terk ettiği sünnetler

4. Mendup (Müstehap): Yapılması kesin ve bağlayıcı olmaksızın istenen, terkedilmesi kınanmayan işler.

5. Mübah: Mükellefin yapıp yapmamakta serbest bırakıldığı fiiller.

6. Haram: Allah'ın kesin olarak yasakladığı söz ve davranışlar.

7. Mekruh: Haram olmadığı halde istenmeyen, hoş görülmeyen söz ve davranışlar.

8. Müfsid: Başlanmış olan ibadeti bozan şeyler.

Gençlik ve Değerler

Değer, bir milletin sahip olduğu sosyal, kültürel, ekonomik, bilimsel alanlardaki maddi ve manevi ögelerin bütünüdür.

Değer Türleri

Maddi değerler: Kültürel, bilimsel ve tarihi ürünler Manevi değerler: Gelenekler, örf ve adetler, inançlar

Önemli: Bireyde değer oluşumu ilk olarak ailede başlar. Değerlerin oluşumunda en önemli unsur kişinin benimsediği dindir.

Kültür ve Ahlak

Kültür: Toplumların sahip olduğu maddi ve manevi değerlerin bütünüdür. Bir toplumun kültürel ögeleri örf ve adetleridir.

Örf: Bir toplumda uygulana gelen ve nesilden nesile aktarım yoluyla devredilen değer ve davranışlardır.

Adet: Bir önceki nesilden görüldüğü şekliyle tekrarlanan toplumsal alışkanlıklardır.

Ahlak: Huy, mizaç, karakter ve tabiat anlamlarına gelir. İnsanı iyi veya kötü olarak vasıflandırmaya yol açan manevi nitelikler ve davranışların bütünüdür.

Kişilik ve İlgili Kavramlar

Kişilik: Bireyin inanç, tutum, değer, mizaç ve duygularını içine alan kavramdır.

Mizaç: Bireyin duygu ve davranış boyutlarını ifade eden kavramdır.

Karakter: İnsanın içinde bulunduğu toplumun ahlak anlayışı ve değerler sistemine uygun bir davranış tarzını benimsemesidir.

Temel Değerler

Adalet: Doğruluk, eşitlik, denklik, denge, gerçeğe uygun hükmetme, tarafsızlık gibi anlamlara gelir. Zıddı zulümdür.

Hikmet: Bilgelik, yerindelik, isabet etmek anlamlarına gelir. Zıddı cehalettir.

İffet: Haramdan uzak durma, kötü söz ve işlerden kaçınma anlamlarına gelir. Zıddı iffetsizliktir.

Şecaat: Yiğitlik, kahramanlık, cesaret anlamlarına gelir. Zıddı korkaklıktır.

İnfak (Sadaka): Allah yolunda harcama, Allah rızası için fakirlere yapılan karşılıksız yardımdır.

Gönül Coğrafyamız

Medeniyet, Arapçada yerleşik olmak ve şehirli bir hayat tarzı yaşamak anlamlarına gelir. Farklı kültürlerin bir araya gelmesiyle oluşur.

İslam medeniyeti, İslam'ı benimseyen ve bu dini bir yaşam tarzı haline getiren Müslümanların, tarih boyunca farklı coğrafyalarda ortaya koydukları maddi ve manevi birikimlerin tümüdür. Kaynağı vahiydir.

İlgi çekici not: İslam medeniyeti, Emeviler döneminde oluşum sürecine girmiş, Abbasiler döneminde gelişmiş, Selçuklular döneminde gelişimini sürdürmüş ve Osmanlılar döneminde en parlak dönemini yaşamıştır.

İslam Medeniyetinin İzlerinin Görüldüğü Bölgeler

Hicaz Bölgesi:

• İslam burada doğmuş ve dünyaya yayılmıştır
• Mekke ve Medine en önemli iki şehridir
• Kabe Müslümanların kıblesi ve ilk mabettir
• Osmanlı padişahları kendilerini "Hâdimu'l-Harameyn" (iki kutsal şehrin hizmetkârı) olarak nitelendirmişlerdir

Kudüs ve Çevresi:

• "Bereketli ve mukaddes" anlamlarına gelir
• Mescid-i Aksa burada bulunur
• Pek çok peygamberin yaşadığı yerdir
• İsra ve Miraç olayları burada gerçekleşmiştir
• Kubbetü's-Sahra Emeviler döneminde inşa edilmiştir

Şam ve Bağdat Çevresi:

• Şam, Emevi devletinin başkenti olmuştur
• Emevi Camii İslam mimarisinin en güzel örneklerindendir
• Bağdat, Abbasi halifesi Mansur tarafından kurulmuştur
• Nizamiye medreseleri ve Beytü'l Hikme gibi önemli ilim merkezleri burada bulunmuştur
• Ebu Hanife'nin türbesi Bağdat'tadır

Hint Alt Kıtası:

• İslam 7. yüzyılda Arap tüccarlar vasıtasıyla tanıtılmıştır
• Tac Mahal, İslam medeniyeti eserlerinin en güzellerindendir
• Muhammed İkbal gibi önemli düşünürler buradan çıkmıştır

İslam Medeniyetinde Diğer Önemli Bölgeler

İran, Horasan, Türkistan ve Maveraünnehir Bölgesi:

• Horasan "güneşin doğduğu yer" anlamındadır
• Bu bölgede Nişabur, Merv, Belh, Herat gibi önemli şehirler bulunur
• Mevlana Celaleddin Rumi burada doğmuş, sonra Anadolu'ya göç etmiştir
• İmam Tirmizi, Maturidi, Farabi, İbn Sina gibi ilim adamları burada yetişmiştir
• Hoca Ahmet Yesevi $Pir-i Türkistan$ yetiştirdiği alperen ve gazi dervişleri Anadolu'ya göndermiştir

Anadolu ve Balkanlar:

• 1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu Türklere açılmıştır
• Hacı Bektaşi Veli, Yunus Emre, Aziz Mahmud Hüdayi gibi önemli şahsiyetler bu topraklarda yaşamıştır
• Osmanlılar Balkanlarda yaklaşık 6 asır boyunca huzur ve sükûneti sağlamıştır
• Mostar Köprüsü gibi önemli mimari eserler bu coğrafyadadır

İlginç bilgi: Osmanlılar Balkanlarda hiç kimseyi Müslüman olmaya zorlamamış, farklı dinlere hoşgörüyle yaklaşmıştır.

Kuzey Afrika:

• Mağrip olarak da bilinen bu bölge Mısır'dan Atlantik Okyanusu'na kadar uzanır
• 1551'de Turgut Reis komutasında Trablusgarp ele geçirilmiştir
• Ezher Camii ve medresesi Fatımiler tarafından kurulan önemli bir eğitim merkezidir
• Daru'l-Hikme'de felsefe, mantık, matematik, tıp gibi ilimlerde çalışmalar yapılmıştır

Endülüs:

• İspanya ve Portekiz'e Müslümanlar tarafından verilen isimdir
• En önemli şehirleri Kurtuba, Gırnata ve İşbiliye'dir
• Kurtuba Camii ve El Hamra Sarayı İslam mimarisinin önemli eserleridir
• İbn Hazm, İbn Rüşd ve İbn Arabi gibi önemli ilim adamları burada yetişmiştir

İslam medeniyetinin oluşumunda dil önemli bir unsurdur. Türkçe, Arapça ve Farsça yazılan eserler bu medeniyeti zenginleştirmiştir. Hoca Ahmed Yesevi'nin Divan-ı Hikmet'i ve Kaşgarlı Mahmud'un Divan-ı Lugati't-Türk'ü gibi eserler İslam medeniyetine değer katmıştır.