Kader ve Kaza İnancı

Evrendeki her şey bir ölçü ve düzen içinde yaratılmıştır. Kur'an'da Allah şöyle buyurur: "Biz, her şeyi bir ölçüye (düzene, kadere, plana) göre yarattık." (Kamer suresi 49. ayet)

Ölçü, bir şeyin düzenli olması demektir. İçinde yaşadığımız evrendeki düzen, Allah'ın her şeyi bir ölçüyle yarattığının en büyük kanıtıdır. Bilim insanlarının buluşları ve formülleri de $örneğin E=mc²$ evrendeki bu düzenin varlığını gösterir.

Evrende tesadüf yoktur. Tesadüf, kendiliğinden ve rastgele olan, ölçünün tam zıttı bir kavramdır. "Gökleri yedi kat yaratan O'dur. Rahman'ın yaratmasında bir düzensizlik göremezsin. Gözünü çevir de bir bak, bir bozukluk görüyor musun?" (Mülk suresi 3. ayet)

Biliyor musun? Kader, düzen, sistem, denge, kanun, plan ve ahenk aynı anlamdadır. Allah her şeyi belirli bir sisteme ve dengeye göre yaratmıştır.

Evrendeki düzene en güzel örneklerden biri, güneşten gelen zararlı ışınların atmosferdeki ozon tabakası tarafından önlenmesidir. Bir başka örnek, insanların oksijene, bitkilerin karbondioksit gazına ihtiyaç duyması ve böylece birbirlerini tamamlayarak mükemmel bir denge oluşturmasıdır.

Evrendeki Düzen ve Kader

"Göğü Allah yükseltti ve dengeyi o koydu. Sakın dengeyi bozmayın." $Rahman suresi, 5-8. ayetler$ ayeti bize evrendeki düzeni korumamız gerektiğini hatırlatır.

Bir mimar, ev yapmadan önce nasıl bir plan hazırlıyorsa, Allah da evreni yaratmadan önce her şeyi planlamıştır. Bu plana kader denir. Evrenin henüz gerçekleşmemiş haldeki planı kaderin ta kendisidir.

Müslümanlar olarak imanımızın 6 şartından biri kader ve kazaya imandır:

• Allah'a iman
• Meleklere iman
• Kitaplara iman
• Peygamberlere iman
• Ahirete iman
• Kader ve Kazaya iman

Unutma! Bir evin henüz yapılmadan önceki hali mimarın planında yer alır. İşte kader de Allah'ın evren için yaptığı büyük plandır.

Kader, sözlükte ölçmek, tayin etmek, gücü yetmek ve kudret anlamlarına gelir. Kader, Allah'ın her şeyi yaratmadan önce planlaması ve bilmesidir. Bu iki kavram çok önemlidir ve birbirinden farklıdır. Kaderin yanlış anlaşılması genellikle bu iki kavramın karıştırılmasından kaynaklanır.

Kader ve Kaza Kavramları

Kader: Allah'ın evreni yaratmadan önce her şeyi planlaması ve bilmesidir. Allah'ın irade (dilediğini istemesi), kudret (her şeye gücünün yetmesi) ve ilim (her şeyi bilmesi) sıfatlarıyla gerçekleşir.

Günlük konuşmalarımızda "-ecek, -acak" ekleri kullandığımızda kaderden bahsederiz. Örneğin: "Yarın deneme sınavına gireceğim."

Kaza: Allah'ın önceden planladığı ve bildiği kaderin, zamanı gelince gerçekleşmesidir. Kaza, Allah'ın tekvin (yaratma) sıfatıyla gerçekleşir.

Konuşmalarımızda "-di, -dı, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü, -mış, -miş, -muş, -müş, -yor" ekleri kullandığımızda kazadan bahsederiz. Örneğin: "Dün deneme sınavına girdim."

Dikkat! Kader planlamak ve bilmek, kaza ise planın gerçekleşmesidir. Şu anda evrende olan her şey kazadır, yani kaderin gerçekleşmesidir.

Sünnetullah (Evrensel Yasalar), Allah'ın evrende koyduğu yasalardır. Üç çeşittir:

1. Fiziksel Yasalar: Madde ve enerjiyle ilgili, cansız varlıkları düzenleyen yasalardır. Dünya'nın dönmesi, yerçekimi, rüzgarların akışı gibi. Bu yasalar evrenseldir, her yerde aynı sonucu verir ve deney-gözlemle anlaşılır. Fizik, kimya, astronomi gibi bilimlerle incelenir.

Evrensel Yasalar

Fiziksel Yasalar, Allah'ın cansız maddeler üzerinde koyduğu kurallardır. Dünya'nın kendi ekseninde dönmesi, yerçekimi ve suyun 100°C'de kaynaması gibi örnekleri vardır. Kur'an'da: "Güneş ve Ay bir hesaba göre hareket etmektedir." (Rahman suresi, 5. ayet) buyrulur.

Biyolojik Yasalar, canlıların oluşumu, gelişimi ve üremesiyle ilgili Allah'ın koyduğu kurallardır. Bu yasalar:

• Allah'ın iradesinin sonucudur
• Bilim insanları tarafından keşfedilir
• Canlılarla ilgilidir
• Deney ve gözlemle anlaşılır
• Evrenseldir

Biyolojik yasalara örnekler: hücrenin bölünmesi, insanın anne karnında gelişimi, deniz canlılarının solungaçla nefes alması gibi. Kur'an'da şöyle buyrulur: "Biz sizi basit bir sudan yaratmadık mı?" $Mürselat suresi, 20-23. ayetler$

Toplumsal Yasalar, insanların davranışları ve toplumlar arasındaki sebep-sonuç ilişkilerini düzenler. Bu yasalar, Allah'ın insanlarda yarattığı duygusal yönelimleri içerir.

İlginç bilgi: Toplumsal yasalar diğer yasalardan farklı olarak kesin ve evrensel değildir, istisnaları olabilir. Deney yapılamaz ama gözlemlenebilir.

Toplumsal yasalar, ahlak ve vicdanın özünü oluşturur. Örneğin, annenin çocuğuna şefkat duyması, adaletin olduğu toplumlarda huzurun artması gibi.

Toplumsal Yasalar

Toplumsal yasalara örnekler:

• Annenin evladına şefkat duyması
• Adaletin olduğu toplumlarda huzurun artması
• Baskı ve savaş sonucu insanların göç etmeleri
• Hırsızlık olan yerlerde güven ortamının azalması
• Mazlumlara yardım edilmesi

Kur'an'da toplumsal yasalar şöyle anlatılır: "Onlar yeryüzünde gezip kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmazlar mı?" (Fatır suresi 44. ayet)

Toplumsal yasalara uymak bize birçok fayda sağlar:

• Geçmiş milletlerden ibret almamızı sağlar
• Tarih bilincimizi geliştirir
• Bizi ahlaki davranmaya sevk eder
• Toplumların bir arada yaşamasını kolaylaştırır
• İletişim becerimizi ve empati duygularımızı geliştirir

Sosyoloji, psikoloji, tarih, iktisat gibi bilim dalları toplumsal yasalarla ilgilenir.

Önemli! Toplumsal yasaların diğer yasalardan farkı, istisnaları olması ve her toplumda aynı sonucu vermeyebilmesidir.

Akıl, iyiyi kötüden ayırt etme yeteneğidir. Kur'an'da 49 yerde geçer ve Allah insanların aklını kullanmasını ister. "Yine de akıl erdirmeyecek misiniz?" (En'am suresi 32. ayet)

İnsanın İradesi ve Kader

İrade, iyi ile kötü arasında tercih yapabilme, karar verebilme yeteneğidir. Akıl ile irade arasındaki fark şudur: Akıl iyi ile kötüyü ayırmak, irade ise bunlar arasında tercih yapmaktır.

İrade ikiye ayrılır:

1. Külli İrade: Allah'ın sınırsız dileme ve isteme gücüdür. Allah, evrendeki yasaları bu iradesiyle planlamıştır.

2. Cüz-i İrade: İnsana ait sınırlı dileme, isteme ve tercih etme gücüdür. Allah bize bu özgür iradeyi vermiştir. "Dileyen iman etsin, dileyen de inkâr etsin!" (Kehf suresi 29. ayet)

Allah'ın bilmesi ile bizim irademiz arasındaki ilişki şöyledir: İnsanlar iyi ya da kötüyü kendileri özgürce seçerken, Allah sadece bunu bilir ve bu bilgisi bizim özgürlüğümüze müdahale etmez.

Harika bir bilgi! Cüz-i iradeye Allah müdahale etmez. Bu yüzden insanlar tercihlerinde özgürdür.

Özgürlük, kişinin her türlü dış etkiden bağımsız olarak kendi iradesi ve düşüncesine dayanarak karar vermesidir. Din insanın özgürlüğüne dokunmaz: "Dinde zorlama yoktur." (Bakara suresi 256. ayet)

Sorumluluk, kişinin kendi davranışlarının sonuçlarını üstlenmesi demektir. "Gerçekten insan için kendi çalışmasının karşılığından başka bir şey yoktur." (Necm suresi 39. ayet)

Sorumluluk ve Kaderle İlgili Kavramlar

Sorumlu olmanın iki temel öğesi vardır:

1. Akıl (iyi ile kötüyü ayırabilme yeteneği)
2. İrade (iyi ile kötüyü isteme yeteneği)

Peygamberimiz: "Aklı olmayanın dini de yoktur" buyurmuştur. Bu yüzden deliler ve çocuklar, akıl ve irade yetenekleri tam gelişmediği için sorumlu değillerdir.

Sorumlu olmadığımız durumlar:

• Cinsiyetimiz, ten rengimiz
• Atomların oluşumu, hücrelerin bölünmesi
• Anne babamız, göz rengimiz
• Evrendeki fiziksel, biyolojik ve toplumsal yasalar

Sorumlu olduğumuz durumlar:

• Sevap işlemek veya günah işlemek
• Ders çalışmak, ibadet etmek
• Tedavi olmak
• İrademizle yaptığımız her seçim

Ecel, hayatın sonu, ölüm demektir. Ölüm bir yok oluş değildir, ahirete geçmek için kullanılan bir kapıdır. "Her canlı, ölümü tadacaktır. Sonunda bize döndürüleceksiniz." (Ankebut suresi 57. ayet)

Düşün! Ölüm Allah'ın elindedir, fakat ömrümüzü kendimiz uzatabilir veya kısaltabiliriz.

Ömür, doğumdan ölüme kadar geçen sınırlı yaşam süresidir. Sağlıklı yaşam, fiziksel ve toplumsal yasalara uyum sağlayarak ömrümüzü uzatabiliriz.

Emek ve Rızık

Emek, bir işin yapılması için harcanan beden ve kafa gücüdür. Bir çiftçinin tarlaya tohum ekmesi beden gücü, bir öğrencinin derslerine çalışması kafa gücü gerektiren emeklerdir.

"Gerçekten insan için kendi çalışmasının karşılığından başka bir şey yoktur." (Necm suresi 39. ayet) Çalışmak ya da tembellik etmek bizim tercihimizdir.

Peygamberler sadece tebliğ göreviyle yetinmemiş, meslek sahibi olarak da insanlara örnek olmuşlardır. Örneğin Hz. Muhammed (sav) çobanlık, ticaret, öğretmenlik ve devlet yöneticiliği yapmıştır.

Rızık, Allah tarafından sağlanan her türlü nimettir. Öğrencinin diploması, çiftçinin buğdayı, yediğimiz yemek hep birer rızıktır. "Şüphesiz ki rızık veren mutlak kudret ve kuvvet sahibi olan ancak Allah'tır." (Zariyat suresi 58. ayet)

Rızıkta hassas bir denge vardır:

1. Her canlının rızkını veren sadece Allah'tır. Canlılar ne kadar acizse rızık o kadar kolay, ne kadar güçlüyse rızık o kadar zor elde edilir.
2. Allah çok çalışanlara çok rızık, az çalışanlara az rızık verir.
3. Rızkımız Allah'ın koyduğu yasalarla gerçekleşir.

Merak et! Elma kurdu çok acizdir ama etrafı yiyecek doludur. Vahşi kurt çok güçlüdür ama yiyeceğini bulmak için çok çaba harcar. Bu, Allah'ın rızıktaki hassas dengesidir.

Tevekkül ve Başarı

Tevekkül, Allah'ın yasalarına uygun hareket ederek gerekeni yapıp sonucu Allah'tan beklemektir. "Önce tedbir, sonra tevekkül" esastır. "İnananlar yalnız Allah'a dayanıp güvensinler." (İbrahim suresi 11. ayet)

Tevekkülün çeşitleri:

• Fiziksel yasalara uygun tevekkül: Depreme dayanıklı bina yaptıktan sonra kazalara karşı Allah'a güvenmek
• Biyolojik yasalara uygun tevekkül: Düzenli spor yapıp, ilaçları kullandıktan sonra hastalıklara karşı Allah'a güvenmek
• Toplumsal yasalara uygun tevekkül: Kendimizi ahlaki olarak geliştirdikten sonra strese karşı Allah'a güvenmek

Tevekkül, tembellik ve kibir arasında önemli farklar vardır:

• Tevekkül: Çalıştıktan sonra Allah'a güvenmek
• Tembellik: Çalışmadan Allah'a güvenmek
• Kibir: Çalıştıktan sonra sadece kendine güvenmek

Aklında tut! Peygamberimiz: "Önce deveni bağla sonra tevekkül et" demiştir. Derslerine düzenli çalışıp sınavdan önce Allah'a güvenmek tevekküldür.

Başarı, emek ve gayret sonucu hedefe ulaşmaktır. Başarısızlık ise hedefe ulaşamamaktır. Tevekkül edip çalıştıktan sonra başarı ya da başarısızlık Allah'ın elindedir. Bir Müslüman çalışmayı kendine, başarıyı Allah'a mal eder.

Hayatta başarılı olmanın tek yolu planlı çalışmaktır. Hiçbir başarı tesadüf değildir. Çalıştığımız halde başarılı olamıyorsak, "kaderim böyleymiş" diyerek pes etmek yerine, yetenekli olduğumuz alanlara yönelmeliyiz.

Sağlık ve Tevekkül

Sağlık, vücudumuzdaki organların temel işlevlerini yerine getirebilmesidir. Hastalık ise sağlığın bozulmasıdır.

Kader tanımındaki Allah'ın iradesiyle gerçekleşen ve elimizde olmayan hastalıklar vardır (genetik hastalıklar gibi). Ayrıca kısmen irademizle gerçekleşen hastalıklar da vardır (soğuk algınlığı gibi).

Allah'ın iradesiyle oluşan genetik hastalıkların tedavisi için elimizden gelen çabayı göstermeliyiz. "Kaderimde bu varmış" diyerek tedavi yollarını terk etmemelidir. Kanser hastası olup gerekli tedaviyi aldıktan sonra azmini yitirmeden hastalığı yenen çok kişi vardır.

Sağlık bir insanın en büyük zenginliğidir. Kanuni Sultan Süleyman'ın dediği gibi: "Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi, Olmaya devlet, cihanda bir nefes sıhhat gibi."

Unutma! Sağlıklı olduğun zamanın kıymetini bil. Hastalıktan korunmak için tedbirlerini al ve hastalandığında tedavi ol. Sonucu Allah'a bırak.

Kader Defteri'nde Allah'ın planları (fiziksel, biyolojik, toplumsal yasalar, ecel, rızık ve sonuç) ve Allah'ın bildikleri (insanların özgürlükleri, amelleri, ömür, emek ve tevekkül) bulunur. Birinci kısımdan sorumlu değiliz, ikinci kısımdan sorumluyuz.