Kelime Türleri ve Temel Kavramlar

Türkçe'de kelimeler isim, fiil, sıfat ve zarf olmak üzere dört ana türe ayrılır. İsimler varlıkları, fiiller hareketleri, sıfatlar nitelikleri, zarflar ise nasıl, nerede gibi soruların cevaplarını bildirir.

Sıfatlar çekim eki almaz. Eğer sıfat çekim eki alırsa artık "adlaşmış sıfat" olur. Örneğin "kırmızı kalem" ifadesinde "kırmızı" sıfat, ama "kırmızı çok yakıyor" cümlesinde adlaşmış sıfat olarak kullanılır.

💡 Önemli: Sıfatın asıl görevi isimleri nitelemek. Başka görevde kullanılırsa adlaşmış sıfat oluyor!

Yüklem Nedir?

Yüklem, cümleyi tamamlayan en önemli öğedir. Cümleden çıkarıldığında cümle eksik kalır. Yüklemi bulmak için cümledeki kelimeleri tek tek çıkarıp dene - hangisi olmadan cümle anlamsız kalırsa o yüklemdir.

Yüklem iki türlüdür: Çekimli fiiller ve ek-fiil almış isimler. Çekimli fiil = fiil + kip + kişi ekleri. Ek-fiil ise "dır/dir" gibi eklerle isimlerden oluşur.

💡 Pratik İpucu: "Bu elbise güzelmiş" cümlesinde "güzel" kelimesi ek-fiil alarak yüklem oluyor!

Fiilimsi Nedir?

Fiilimsiler, fiillerin özel ekler alarak isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılmasıdır. Fiilimsinin içinde hâlâ hareket anlamı vardır ve olumsuzluk eki $-ma/-me$ alabilir.

Fiilimsi bulmak için şu adımları izle: Önce yüklemi bul, sonra yüklem dışında fiil var mı bak, varsa "-ma/-me" olumsuzluk eki alabilir mi test et. Alabiliyorsa fiilimsidir!

Fiilimsi olmadığını anlamak için "-sa/-se" eki dene. Eğer bu eki alabiliyorsa fiilimsi değildir.

💡 Test Yöntemi: "Eve gelince" → "Eve gelmeyince" olur, bu fiilimsi. "Eve gelirse" → bu fiilimsi değil!

Fiilimsi Örnekleri ve Alıştırma

Şu cümlelerde fiilimsiler bulalım: "Ali kardeşini okula bıraktı" (yok), "Öğrenciler dersi dikkatle dinliyordu" (yok), "Yoldan giderken seni görünce kaçtım" (giderken, görünce).

"Koşarak kaçanlar"da hem "koşarak" hem de "kaçanlar" fiilimsidir. "Beni tanımasına sevindi"de "tanımasına" fiilimsidir.

En zor örnek: "Öğretmeni girer girmez..." - burada "girer girmez" yapısı fiilimsi oluyor.

💡 Dikkat: Bazı fiilimsiler kalıplaşmış ifadelerde geçer, bunları ezberlemen faydalı!

Test Soruları ve Çözümleri

Sınav sorularında fiilimsiler sıkça çıkar. "Doğruların yemin etmeye ihtiyacı yoktur" cümlesinde "etmeye" fiilimsidir.

Test çözme stratejin şöyle olsun: Önce fiilleri bul, sonra hangisinin olumsuzluk eki alabileceğini düşün. Çekimli fiiller yüklem olur, fiilimsiler ise cümlede başka görevlerde bulunur.

"Atatürk çağında bir subaydı" metninde numaralı kelimeler arasından fiilimsini bul. Cevap anahtarında B şıkkı doğru - bu tür sorularda sabırlı ol!

💡 Sınav İpucu: Fiilimsi sorularında önce yüklemi bul, sonra geriye kalanları tek tek incele!

İsim-Fiiller (Mastarlar)

İsim-fiiller, "-mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş" ekleriyle oluşur ve cümlede isim görevinde kullanılır. "Sabahları çalmayı severim" - burada "çalmayı" isim-fiil.

Bazı isim-fiiller kalıcı isim haline gelir ve fiil özelliğini kaybeder. "Kazmak, uçurtma, dondurma" gibi. Bunlar olumsuzluk eki alamaz, o yüzden fiilimsi değildir.

Aynı kelime bazen kalıcı isim, bazen fiilimsi olabilir: "Elindeki kazmayı bana ver" (alet adı), "Bahçeyi kazmayı unutma" (fiilimsi).

💡 Püf Nokta: Kalıcı isimlerin olumsuzu olmaz, fiilimsiler "-ma/-me" alabilir!

Sıfat-Fiiller (Ortaçlar)

Sıfat-fiiller "-an/-en, -dık/-dik, -acak/-ecek" gibi eklerle oluşur ve isimleri niteler. "Gezdiğim yerleri anlatacağım" - "gezdiğim" sıfat-fiil.

Sıfat-fiillerin nitelediği isim düşerse "adlaşmış sıfat-fiil" olur. "Gelen çocukları tanımıyorum" → "Gelenleri tanımıyorum". İkincisi adlaşmış.

Bazı sıfat-fiiller zamanla kalıcı isim olur: "geçer, gider, keser, silecek, yiyecek". Bunlar artık fiilimsi değildir.

💡 Dikkat: "-acak/-ecek" eki bazen çekimli fiilde, bazen sıfat-fiilde geçer - cümledeki göreve bak!

Zarf-Fiiller (Bağ Fiiller)

Zarf-fiiller "-ınca/-ince, -arak/-erek, -ken" ekleriyle oluşur ve fiili niteler. "Çalışınca başarırsın" - "çalışınca" zarf-fiil.

"Diye" kelimesi de zarf-fiildir ve sık kullanılır. "Eve yürüyerek gidiyor" cümlesinde "yürüyerek" nasıl gittiğini anlatır.

Zarf-fiil eklerinin özelliği: Kendilerinden sonra çekim eki almazlar. Bu önemli bir fark!

💡 Kolay Hatırla: Zarf-fiiller "nasıl, ne zaman, niçin" sorularının cevabını verir!

Önemli Notlar ve Ayrımlar

"Oldukça" kelimesi fiil anlamını koruyorsa zarf-fiildir. "Fazlaca" anlamındaysa fiilimsi değildir. "Bu havalar böyle oldukça geçeriz" $zarf-fiil$, "Oldukça çalışkan biri" (fiilimsi değil).

"-ken" eki isimlere de gelebilir: "Çalışırken" $zarf-fiil$, "Öğrenciyken" $zarf-fiil ama isme gelmiş$.

Kalıcı isimler fiilimsi değildir, olumsuzluk eki alamaz. Adlaşmış sıfat-fiiller fiilimsidir, olumsuzluk eki alabilir.

💡 Unutma: Kip ekleriyle fiilimsi eklerini karıştırma - anlamlarına bak!

Son Önemli Kurallar

Kip ekleriyle fiilimsi eklerini karıştırma! Kip ekleri zamana işaret eder: "Her zaman çok okumuş" - burada "okumuş" geçmiş zaman kipi.

"-ış/-iş" istislik eki ile isim-fiil eki farklıdır. Anlama bak: "Gülüşü güzeldi" (istislik), "Onu görünce gülüştüler" (fiilimsi değil).

İsim-fiiller ve sıfat-fiiller ek-fiil alarak yüklem olabilir. "Dünyadaki en güzel şey durmaktır" - "durmaktır" yüklem olmuş.

💡 Final Hatırlatma: Fiilimsiler yapım eki alır ve hepsinde hareket anlamı vardır - bu en temel özellik!