İlk Anayasal Belgeler

Türk anayasal tarihinin ilk önemli belgesi olan Senedi İttifak (1808), devlet iktidarını ilk kez sınırlayan bir sözleşmedir. Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa başkanlığında ayanlar ve devlet ileri gelenleri arasında imzalanan bu belge, devlet otoritesine saygı gösterilmesini sağlamış ve bölgesel güçlerin yetkilerini düzenlemiştir.

Tanzimat Fermanı (1839), tek taraflı bir irade beyanı olarak ilan edilmiş ve ilk toplu temel haklar kataloğunu oluşturmuştur. Mali güce göre vergi, kanun üstünlüğü, can güvenliği, mülkiyet hakkı ve yargılanma hakkı gibi temel ilkeleri getirmiştir. Bu dönemde Meclis-i Ahkam-ı Adliye kurulmuş ve kanunları hazırlamakla görevlendirilmiştir.

Islahat Fermanı da tek taraflı bir belge olarak Müslüman ve gayrimüslim vatandaşlar arasında eşitlik sağlamaya çalışmıştır. Askeri ve mülki okullara girişte eşitlik ve siyasi temsil hakları gibi konularda düzenlemeler getirmiştir.

Not: Senedi İttifak'ın imzalandığı 1808 yılı, Osmanlı tarihinde ilk kez iktidarın sınırlandığı ve modern anlamda anayasacılık hareketlerinin başlangıcını temsil etmektedir.

İlk Anayasa: Kanun-u Esasi (1876)

Kanun-u Esasi, Osmanlı Devleti'nin ilk anayasasıdır ve "ferman usulüyle" yani padişahın tek taraflı iradesiyle yürürlüğe girmiştir. Katı bir anayasa olarak tasarlanmış, 119 maddeden oluşmuştur. Hazırlanmasında Mithat Paşa'nın başkanlığını yaptığı Cemiyet-i Mahsusa etkili olmuştur.

Kanun-u Esasi ile iki kanatlı bir meclis sistemi kurulmuştur: Meclis-i Ayan (üyeleri padişah tarafından atanır) ve Meclis-i Mebusan (halk tarafından iki dereceli seçimle seçilir). Padişahın mutlak veto yetkisi vardı ve meclisi toplantıya çağırma/tatile sokma yetkisi tamamen kendisindeydi.

Bu anayasa ile bazı temel hak ve özgürlükler tanınmıştır: kişi hürriyeti, ibadet hürriyeti, basın hürriyeti, eşitlik ilkesi, mülkiyet hakkı ve konut dokunulmazlığı gibi. Ancak düşünce özgürlüğüne yer verilmemiş ve padişahın sürgün etme yetkisi hukukun üstünlüğüne aykırı bir durum oluşturmuştur.

Yargı erki bağımsız olarak düzenlenmiş ve "mahkemeler her türlü müdahaleden azadedir" ifadesi kullanılmıştır. Şer'iye ve Nizamiye Mahkemeleri yargı görevini yürütmüştür.

Dikkat: II. Abdülhamit, meclisi fiilen kapatmamış, ancak 30 yıl boyunca toplantıya çağırmayarak "tatilde" bırakmıştır. Bu durum 1908'de İkinci Meşrutiyet'e kadar sürmüştür.

1909 Anayasa Değişikliği ve Meşrutiyet

1909'da yapılan kapsamlı değişiklikler, Kanun-u Esasi'yi adeta yeni bir anayasa haline getirmiştir. Bu değişiklikler sonucunda 21 madde değiştirilmiş, 1 madde yürürlükten kaldırılmış ve 3 yeni madde eklenmiştir.

Bu değişikliklerle padişahın yetkileri önemli ölçüde sınırlandırılmıştır. Mutlak veto yetkisi kaldırılmış, güçleştirici veto sistemine geçilmiştir. Padişahın sürgün yetkisi (113. madde) tamamen kaldırılmıştır. Hükümet artık padişaha değil, Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu hale gelmiştir.

Meclisin adı "Meclis-i Umumi Milli" olarak değiştirilmiş ve parlamento güçlendirilmiştir. Meclis artık çağrıya gerek kalmadan toplanabilir hale gelmiştir. Güven oylaması sistemi ile hükümet üyelerini veya hükümetin tamamını düşürme yetkisi meclise verilmiştir.

Temel hak ve özgürlüklerde önemli genişlemeler yapılmıştır: sansür yasağı, toplanma hürriyeti, dernek kurma hürriyeti, haberleşmenin gizliliği ve kanun dışı tutuklama yasağı gibi yeni haklar tanınmıştır. Ancak düşünce özgürlüğü yine eksiktir.

Bu değişiklikler, Osmanlı'da "meşruti monarşi"yi gerçek anlamda başlatmış ve parlamenter sisteme geçiş sürecini hızlandırmıştır.

Önemli: 1909 değişiklikleri, Osmanlı'da "ferman anayasa" anlayışının sonu ve halkın temsil edildiği meclisin üstünlüğüne dayalı bir sistemin başlangıcı olarak kabul edilir.

1921 Anayasası: Teşkilat-ı Esasiye

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921), Kurtuluş Savaşı sırasında hazırlanan ve milli egemenlik ilkesini temel alan bir anayasadır. Sadece 23 madde ve 1 madde-i münferideden oluşan bu kısa anayasa, bir geçiş dönemi anayasası olarak tasarlanmıştır.

1921 Anayasası'nın en temel ilkesi "Hakimiyet bilakaydü şart milletindir" (Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir) ifadesidir. Bu ilke, yeni Türk devletinin meşruluğunun temelini oluşturmuştur.

Bu anayasada benimsenen sistem saf meclis hükümeti sistemidir. Bütün yetkiler TBMM'de toplanmış, kuvvetler ayrılığı ilkesi benimsenmemiştir. Meclis hem yasama hem yürütme hem de yargı yetkilerini bünyesinde toplamıştır. Bu durum, savaş koşullarında hızlı karar alınabilmesi için tercih edilmiştir.

1921 Anayasası, yerel yönetimlere büyük önem vermiş ve adem-i merkeziyetçi bir yapıyı benimsemiştir. Anayasanın büyük kısmı yerel yönetimlerin düzenlenmesine ayrılmıştır.

Bu anayasa, 1876 Kanun-u Esasi'yi tamamen yürürlükten kaldırmamıştır. İki anayasa bir süre birlikte uygulanmış, bu nedenle "ikili anayasa dönemi" olarak adlandırılmıştır.

Dikkat: 1921 Anayasası, tarihimizin demokratik usullerle yapılmış tek anayasasıdır. Tamamen TBMM tarafından hazırlanıp kabul edilmiştir.

1924 ve Sonrası Anayasalar

1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu), Cumhuriyet'in ilanından sonra hazırlanan ve 1961'e kadar yürürlükte kalan anayasadır. Katı bir anayasa olarak kendisinin üstünlüğünü ve bağlayıcılığını açıkça belirtmiştir. Bu anayasa ile devletin şekli kesin olarak cumhuriyet olarak belirlenmiştir.

1924 Anayasası, meclis hükümeti sistemi ile parlamenter sistem arasında karma bir hükümet sistemi öngörmüştür. Tek meclisli bir yapı benimsenmiş, yasama yorumu kabul edilmiştir. İlk halinde "devletin dini İslam'dır" ifadesi yer alırken, 1937'de yapılan değişiklikle laiklik ilkesi ve CHP'nin altı ilkesi (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) anayasaya eklenmiştir.

1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri darbesinden sonra hazırlanmış ilk darbe anayasasıdır. Bu anayasa ile sosyal haklar ilk kez anayasal koruma altına alınmış, iki kanatlı meclis sistemi (Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclisi) kurulmuştur. Anayasa Mahkemesi ilk kez bu anayasa ile kurulmuştur. Parlamenter sistem tam anlamıyla benimsenmiştir.

1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 darbesinden sonra hazırlanmıştır. Depolitizasyon (halkı siyasetten uzaklaştırma) amaçlayan ve temel hakları sınırlayıcı özellikleri olan bu anayasa, yürütmeyi güçlendiren bir yapıdadır. Tek meclisli sistem benimsenmiş, Cumhurbaşkanı'nın yetkileri artırılmıştır.

Önemli: 1961 ve 1982 Anayasaları, askeri darbelerden sonra yapılmış olup, her ikisi de "Kurucu Meclis" tarafından hazırlanmış ve referandumla kabul edilmiştir.