Anayasa Hukuku'na Giriş ve Devlet Teorileri

Anayasa Hukuku iki ana konuyu ele alıyor: dünya anayasalarının genel özellikleri ve Türk anayasası. Peki devlet nasıl ortaya çıktı?

John Locke'a göre insanlar uzun süre devlet olmadan mutlu yaşayabilirdi. Thomas Hobbes ise farklı düşünüyor - devletin halkla yaptığı bir sosyal sözleşme ile ortaya çıktığını söylüyor. Hobbes'e göre halk bazı özgürlüklerini devlete vererek karşılığında düzen ve adalet bekliyor.

Hukuk da devletin adaleti sağlama görevinden doğmuş. Anayasa kelimesi Fransızca "constitution" yani "kuruluş" kelimesinden geliyor. Anayasa Hukuku'nun iki temel görevi var: devletin temel organizasyonlarını yürütmek ve bireylerin temel hak ve özgürlüklerini korumak.

Dikkat: Anayasa sadece devletin yapısını değil, senin haklarını da koruyor!

Hukuk Türleri ve Yorumlama Yöntemleri

Hukuk kendi içinde birçok türe ayrılıyor. Objektif hukuk herkese uygulanabilen genel kurallardır. Sübjektif hukuk ise objektif hukukun kişilere tanıdığı haklar ve özgürlüklerdir.

Şekli hukuk yazılı metinlerdeki tüm hükümleri kapsar. Maddi hukuk ise içerik olarak devlet ve insan haklarını koruyan yasalardır. Pozitif hukuk şu anda yürürlükte olan kanunları ifade ediyor.

Hukuk yorumları ikiye ayrılır. Lafzi/Gramatik yorum yasanın metnine göre yorumlanmasıdır. Amaçsal yorum ise yasanın yazıldığı dönemin şartlarını ve yazarının amacını göz önünde bulundurur.

İmmanuel Kant insanların kanunlara neden uyduğunu açıklamış: Kategorik emir (başkalarının haklarına saygıdan) ve Hipotetik emir (cezadan korkarak).

Not: Hukuk bilimi tümdengelim, siyaset bilimi tümevarım yöntemi kullanır.

Anayasa Hukuku'nun Kaynakları

Anayasalı devlet ile anayasal devlet arasında fark var. İngiltere'nin yazılı anayasası yok ama anayasal bir devlet - çünkü anayasanın sağladığı işlevleri başka kanunlarla yerine getiriyor.

Anayasa Hukuku'nun kaynakları şöyle sınıflandırılıyor:

Bilgi kaynakları: Resmi Gazete, TBMM tutanak dergisi, Anayasa Mahkemesi kararları gibi resmi belgeler. İnternetteki anayasa siteleri ve özel derlemeler de bu kategoride.

Yaratıcı/Organik kaynaklar: Bilgi kaynaklarını oluşturan ilk kişiler. Örneğin anayasanın yaratıcı kaynağı TBMM'dir.

Sosyolojik kaynaklar: Yasaların çıkmasındaki çevre etkisi ve ihtiyaçlar bütünü.

Yargısal kaynaklar: İçtihat kararları, Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları.

Önemli: Anayasa Mahkemesi kararları herkesi bağlar ve geriye yürümez!

Anayasa Çeşitleri ve Özellikleri

Anayasalar farklı şekillerde sınıflandırılıyor. Maddi anayasa toplumun siyasi yapısını düzenleyen tüm kuralları kapsar. Şekli anayasa ise yazılı, belirli biçimde hazırlanmış üstün kanundur.

İçerik açısından çerçeve anayasa (ABD gibi detaysız) ve düzenleyici/kazuistik anayasa (Türkiye gibi detaylı) var. Kazuistik yöntem ortaya çıkabilecek her sorunu önceden düşünerek çözüm üretmeyi hedefler.

Değiştirme kolaylığına göre katı/sert anayasa (değiştirilmesi zor - Türkiye) ve esnek/yumuşak anayasa (kanun gibi değiştirilebilen) vardır.

Teamüli anayasa yazılı olmayıp geleneklere dayanan sistemdir - İngiltere en iyi örneği. Anayasal teamül ise yazılı anayasada olmadığı halde sürekli uygulanan kararlardır.

Hatırla: Anayasa değişikliği için meclisin 3/1'i teklif, 3/2'si kabul oyu vermeli!

Kurucu İktidar ve Uluslararası İlişkiler

Asli kurucu iktidar sıfırdan anayasa oluşturan güçtür (yeni devlet kuran veya darbe yapan iktidar). Tali kurucu iktidar ise mevcut anayasada değişiklik yapan güçtür. Asli kurucu iktidarın yetkisi daha kapsamlıdır.

Uluslararası antlaşmalar önce mecliste kanun olarak çıkar, sonra Cumhurbaşkanı onaylar. Çelişen yasalar arasında en son çıkan geçerlidir - yeni yasa eski yasayı ilga eder.

Milletvekili dağılımı şöyle yapılıyor: 81 ile birer milletvekili verilir, kalan 519 milletvekili nüfusa göre paylaştırılır. Her 154 bin kişiye bir milletvekili düşüyor.

Kanunlar geneldir (herkesi kapsar), süreklidir (yürürlükte kaldıkça uygulanır) ve eşitlik ilkesine dayanır. İdare kanunsuz işlem yapamaz - örneğin kanunsuz vergi alınamaz.

Formül: 600 milletvekili - 81 il = 519 / 80 milyon nüfus = her 154 bin kişiye 1 MV

Kanun Çeşitleri ve Tüzükler

Kanun çeşitleri şöyle ayrılıyor: Maddi kanun (içeriksel, yürürlükteki), şekli kanun (biçim olarak kanun olan), temel kanun (kapsamlı, 30+ maddeli), organik kanun (devlet organları yaratan/kaldıran).

Mülga kanun yürürlükten kalkmış eski kanundur. İlga iki türlü olur: Sarih/açık ilga (yeni yasa ile açıkça kaldırılma) ve zımni/kapalı ilga (yeni kanunla üstü kapalı geçersiz sayılma).

Tüzük kanunların nasıl uygulanacağını gösteren, Bakanlar Kurulu'nca çıkarılan düzenleyici işlemdi. 2017 Anayasa değişikliği ile tüzük çıkarma kaldırıldı, ancak önceki tüzükler yürürlükte kalıyor.

Cumhurbaşkanı kararları bireysel (atamalar vb.), kararnameleri ise genel hüküm niteliğindedir.

Güncel bilgi: 2017'den sonra artık tüzük çıkarılmıyor, sadeski tüzükler geçerli!

Veto Türleri ve Bilimsel Yöntemler

Veto çeşitleri üç türdür: Mutlak veto (monarşilerde anında iptal), geciktirici veto (aynı çoğunlukla tekrar kabul edilebilir), zorlaştırıcı veto (3/2 çoğunlukla tekrar kabul edilmeli).

Anayasa Hukuku ile siyaset bilimi farklı yöntemler kullanır. Anayasa Hukuku tümdengelim yöntemiyle kuraldan olaya gider - kurala bakarak olayın ne olması gerektiğini söyler.

Siyaset bilimi tümevarım yöntemiyle olayları gözlemleyerek genel kurallara ulaşmaya çalışır. Ampirik yaklaşım benimser, veriler toplar ve genellemeler yapar.

KHK (Kanun Hükmünde Kararname) yasama organının verdiği yetkiye dayanarak hükümetin çıkardığı, kanun gücüne sahip kararnameelerdir. OHAL döneminde yetki kanununa gerek yoktur.

Meclis yorumu (teşrii tefsir) kanun koyucunun, çıkardığı kanunun nasıl anlaşılması gerektiğine dair yaptığı bağlayıcı yorumdur.

Fark: Hukuk "ne olmalı" der, siyaset bilimi "ne oluyor" diye sorar!

Devlet Teorisi ve Meşruiyet Türleri

Üç Unsur Teorisi'ne göre devlet şu üç unsura sahip olmalı: İnsan/Ulus, Toprak/Ülke, Egemenlik/Devlet Gücü. Bu üçünden biri eksik olursa devlet olmaz.

Max Weber meşru iktidarları üçe ayırmış:

Geleneksel meşruiyet: Geleneklere dayanan otorite - "atalardan beri böyleydi" mantığı. Sürdürme kutsallık içerir.

Karizmatik meşruiyet: Liderin kişiliğine dayanan otorite. İzleyiciler liderде insanüstü nitelikler görür ve bağnazca bağlanır.

Akılcı/hukuki meşruiyet: Yasalara ve kurallara dayanan otorite. Değişime açık - kural işlevini yitirirse değiştirilebilir.

Federal devletler iki meclisli (bikamaralizm), üniter devletler genelde tek meclisli (monokamaralizm) sistemler benimser.

Anayasa değişikliği referanduma açılabilir - 2017'de olduğu gibi!

İdeolojiler ve Siyasi Sistemler

Marksizm sınıf savaşımı teorisini ortaya atan, proletarya diktatörlüğü yoluyla komünizme ulaşılacağını öngören ideolojidir.

Weber'in meşruiyet türleri detayında:

Geleneksel meşruiyet hatırlanamayacak zamanlardan beri süren geleneklere dayanır. "Miras sürdürme" işlevi vardır.

Karizmatik meşruiyet kişisellikle sınırlıdır. Önder ile izleyiciler arasında duygusal bağlar oluşur, önderде insanüstü nitelikler görülür.

Akılcı/hukuki meşruiyet değişime açıktır. Yaşamın gereklerine önem verir, ussal süreçle kabul edilen yasalara dayanır. Kurallar kutsallık içermediği için ihtiyaca göre değiştirilebilir.

Federal devletlerde mutlaka iki meclis bulunmalıdır (bikamaralizm). Tek meclisli sistemlere monokamaralizm denir.

Son not: Her meşruiyet türünün kendine özgü mantığı ve işleyişi var!