Volkanizma Nedir ve Nerede Olur?

Volkanizma dendiğinde aklına sadece püskürme gelmesi normal, ama aslında magmanın yer kabuğunun zayıf noktalarından yeryüzüne doğru hareket etmesi ya da derinliklerde soğuması sürecinin tamamına verilen isim. Bu olay rastgele her yerde olmuyor - genelde levhaların birbirleriyle temas ettiği bölgelerde görüyoruz.

Volkanik faaliyetler en çok levhaların birbirinden uzaklaştığı ya da çarpıştığı yerlerde yoğunlaşır. Bu bölgelerde yer kabuğu yırtılır, kırılır ve magmaya geçit açar.

Volkanizmanın oluştuğu başlıca yerler şunlar: kırsal levhalar, okyanusal-okyanusal levha çarpışma yerleri, kıtasal levhaların ayrılma noktaları ve okyanusal levhaların ayrıldığı bölgeler. Bu bilgiyi akılda tutmak sınavlarda işine yarayacak!

💡 Pratik İpucu: Dünya haritasında volkan kuşağını (Pasifik Ateş Çemberi) bulabilirsen, levha sınırlarını da görmüş olursun!

Volkanizma Terimleri ve Volkanik Şekiller

Volkan ya da yanardağ dediğimiz şey, katı-sıvı-gaz halindeki maddelerin yeryüzüne çıktığı yer. Bu çıkış olayına püskürme diyoruz. Püskürdüğü bilinen volkanlara etkin volkanlar, artık püskürmeyen volkanlar ise sönmüş volkanlar denir.

Volkanik faaliyet nerede gerçekleştiğine göre de isimlendiriliyor. Yerin derinliklerinde olursa derinlik volkanizması, yeryüzünde olursa yüzey volkanizması denir.

Volkanlardan çıkan akışkan maddelere lav, katı maddelere volkan külü diyoruz. Volkan külünün birikmesiyle de tüfler oluşur - bunlar zamanla sertleşen kayalar haline gelir.

İç püskürük şekiller magmanın yüzeye çıkmadan derinliklerde katılaşmasıyla oluşur. Batolit, dayk, lakolit, sill gibi şekiller dış kuvvetlerin etkisiyle yıllar sonra yeryüzüne çıkar.

💡 Hatırlatma: Lav sıcak ve akışkan, volkan külü ise katı parçacıklar - karıştırma!

İç Püskürük Şekillerin Detayları

Lakolit, magmanın tabakalar arasına sızıp mantar şeklinde katılaşmasıyla oluşur. Bu şekli akılda tutmak kolay - mantarın şapka kısmını düşün!

Dayk, magmanın tabakaları dik şekilde kesip duvar gibi katılaşmasıyla meydana gelir. İsmini de bu duvar görünümünden alır.

Batolit en büyüğü - magmanın çok geniş alanlarda yavaş yavaş soğumasıyla oluşan kubbe şeklindeki dev yapılar. Granit kayaçlardan oluşurlar ve dağ kütlelerinin temelini oluştururlar.

Sill ise magmanın tortul tabakalar arasına yatay olarak yerleşip katılaşmasıyla oluşur. Tabakalara paralel şekilde uzanan ince tabakalar gibi görünür.

Bu şekillerin hepsi başlangıçta derinlerde oluşur, sonra milyonlarca yıl sonra üstteki kayaçların aşınmasıyla ortaya çıkar.

💡 Ezber Tüyosu: Dayk dik, Sill sill (yatay), Lakolit mantar, Batolit büyük kubbe!