Göçler ve Coğrafyaya Etkileri

Göçün Temel Kavramları

Göç, insanların farklı nedenlerle yaşadıkları yerleri terk etmeleridir. Bu hareket ülke içinde gerçekleşiyorsa iç göç, ülkeler arasında oluyorsa dış göç olarak adlandırılır.

Göçlerin nedenleri çeşitlilik gösterir. Ekonomik nedenler (iş imkanları, işsizlik), sosyal nedenler (eğitim, sağlık), doğal nedenler (iklim, doğal afetler), siyasi nedenler (savaşlar, terör olayları) göçleri tetikleyebilir. Bu faktörler itici ve çekici olarak iki grupta incelenebilir.

Göçler oluşumuna göre (gönüllü-zorunlu), mesafesine göre (iç-dış), süresine göre (geçici-sürekli) ve yapıldığı yere göre (kırdan-kente, kentten-kente, kırdan-kıra, kentten-kıra) sınıflandırılır.

Biliyor muydun? Belirli mevsimlerde tarım, turizm ve hayvancılık için yapılan göçlere mevsimlik göç denir. Bu tür göçler geçici niteliktedir ve ekonomik faaliyetlere bağlı olarak gerçekleşir.

Savaş ve iç karışıklıklar nedeniyle ülkelerini terk edip başka ülkelere sığınanlara mülteci veya sığınmacı denir. 2019 itibarıyla dünyada 272 milyon, Türkiye'de ise yaklaşık 5,7 milyon göçmen bulunmaktadır.

Tarihte Önemli Göç Hareketleri

İnsanlık tarihi aslında bir göçler tarihidir. MÖ 1700'lerde başladığı düşünülen Orta Asya Türk göçleri, kuraklık, iklim değişimleri, nüfus baskısı ve boylar arası mücadelelerden kaynaklanmıştır. Bu göçler, Türk tarihinin akışını değiştirmiştir.

Kavimler Göçü (375), tarihteki en önemli kitlesel göç hareketidir. Hunların öncülüğünde gerçekleşen ve kuraklık sonucu başlayan bu göç, Doğu Avrupa'daki Cermen kavimlerinin Avrupa içlerine doğru hareketine neden olmuştur. Bu domino etkisi, Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasına ve Avrupa'da yeni bir çağın başlamasına yol açmıştır.

15. yüzyıl sonlarında başlayan Yeni Dünya'ya göçler coğrafi keşiflerle hız kazanmıştır. Amerika kıtasına 19. ve 20. yüzyıllarda yaklaşık 60 milyon insan göç etmiştir. Bu göçler başlangıçta siyasi baskılardan kaçma, inanç özgürlüğü ve macera arayışıyla başlamış, Sanayi Devrimi ile hızlanmıştır.

Dikkat! Mübadele, devletlerin anlaşarak vatandaşlarını karşılıklı ve zorunlu olarak yer değiştirmesidir. Türk-Yunan nüfus mübadelesi 1923'te Lozan'da imzalanmış ve 400 bin Türk ile 150 bin Rum zorunlu olarak yer değiştirmiştir.

Modern Dönem Göçleri

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Batı Avrupa'daki ekonomik kalkınma, işçi göçlerini tetiklemiştir. Türkiye'den ilk işçi göçleri 1958-1961 yılları arasında başlamış, 1961'de Almanya ile resmi anlaşma imzalanmıştır. Daha sonra Hollanda, Fransa ve Avusturya'ya göçler devam etmiştir. 1980'lerden sonra Orta Doğu ülkelerine, 1990'lardan sonra ise Rusya ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine işçi göçleri yaşanmıştır.

Günümüzde yurt dışında 5 milyonu aşkın Türk vatandaşı bulunmaktadır. Bunların çoğu (4 milyon) Batı Avrupa'da yaşarken, 300 bini Kuzey Amerika'da, 200 bini Orta Doğu'da, 150 bini Avustralya'da yaşamaktadır. En çok Türk nüfusu barındıran ülke ise 2 milyonu aşkın vatandaşımızla Almanya'dır.

2019 yılında dünya çapında uluslararası göçmen sayısı 272 milyona ulaşmıştır ve bu sayı dünya nüfusunun %3,5'ini oluşturmaktadır. En çok göçmen alan ülkeler arasında ABD (51 milyon), Almanya (13 milyon) ve Suudi Arabistan (13 milyon) başı çekmektedir.

Önemli bir not! Göçmenlerin yaş dağılımı dikkat çekicidir: Her 7 uluslararası göçmenden 1'i 20 yaşın altında, her 4 göçmenden 3'ü ise çalışma çağındadır. Bu durum, göçün genellikle ekonomik nedenlere bağlı olduğunu göstermektedir.

Özel Göç Türleri ve Türkiye'de Göçler

Beyin göçü, vasıflı insan gücünün daha iyi imkanlar sunan gelişmiş ülkelere göç etmesidir. ABD, Kanada ve Avustralya gibi gelişmiş ülkeler beyin göçü alırken; Hindistan, Çin, İran gibi ülkeler beyin göçü vermektedir.

Doğal afetlere bağlı göçler deprem, sel, kuraklık gibi doğa olayları sonucu gerçekleşir. 2016 yılında dünya genelinde 24 milyon kişi bu nedenlerle göç etmiştir.

Türkiye'de iç göçler genellikle kırsaldan kentlere ve doğudan batıya doğrudur. Bu göçlerin başlıca nedenleri hızlı nüfus artışı, işsizlik, tarımda makineleşme ve eğitim-sağlık hizmetlerine ulaşma isteğidir.

Mevsimlik göçler ülkemizde özellikle yaz aylarında tarım, turizm ve inşaat sektörlerinde yaygındır. Yaklaşık 400 bin mevsimlik işçi, Karadeniz'de fındık, Ege'de zeytin, Çukurova'da pamuk hasadı için göç etmektedir.

Unutma! Göçlerin mekânsal etkileri önemlidir. Göç veren yerlerde nüfus azalır, kırsal alanlar bakımsızlaşır ve nüfus yaşlanır. Göç alan yerlerde ise nüfus artar, ekonomi canlanır ancak düzensiz kentleşme ve altyapı sorunları ortaya çıkar.

Türkiye'de dış göçler genelde işçi göçleridir. Ayrıca 1989'da Bulgaristan'dan 345 bin soydaşımız Türkiye'ye gelmiş, günümüzde ise Suriyeli sığınmacı sayısı 3,5 milyona ulaşmıştır.

Türkiye'de İller Arası Göç Hareketleri

Net göç, bir ilin aldığı ve verdiği göç arasındaki farktır. Aldığı göç verdiğinden fazlaysa pozitif, tersiyse negatif net göç hızına sahiptir. 2019 verilerine göre Türkiye'de en yüksek pozitif net göç hızına sahip iller İstanbul, Ankara, Antalya, İzmir ve Kocaeli'dir.

En yüksek negatif net göç hızına sahip iller ise Ordu, Çankırı, Şanlıurfa, Erzurum ve Sivas'tır. Bu durum, doğu ve iç bölgelerden batı ve kıyı bölgelerine doğru bir göç eğilimini göstermektedir.

2019 yılında Türkiye'de iller arası göç eden toplam kişi sayısı yaklaşık 2,8 milyondur. Bunların 1,36 milyonu erkek, 1,44 milyonu kadındır. Göç edenlerin büyük çoğunluğu (2,24 milyon) 15-64 yaş aralığındadır, yani çalışma çağındaki nüfustur.

İlginç bir veri: En fazla göç alan iller aynı zamanda en fazla göç veren illerdir! İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya ve Bursa hem en çok göç alan hem de en çok göç veren iller listesinde ilk beştedir. Bu durum, büyük şehirlerdeki nüfus hareketliliğinin yüksek olduğunu gösterir.

Türkiye'de iller arası göçlerin yaş gruplarına göre dağılımı da dikkat çekicidir: Göç edenlerin %16'sı çocuk $0-14 yaş$, %80'i çalışma çağında $15-64 yaş$, sadece %4'ü yaşlı $65+ yaş$ nüfustur. Bu veriler, göçlerin çoğunlukla ekonomik nedenlerle, iş bulma amacıyla gerçekleştiğini göstermektedir.