Dünyanın Yapısı ve Jeolojik Katmanlar

DÜNYA'NIN YAPISI

Dünya, üç ana katmandan oluşur: Çekirdek, Manto ve Yer kabuğu (Litosfer). Her katmanın kendine özgü özellikleri vardır ve birlikte gezegenimizi oluşturur.

Çekirdek (2900km-6378km), dış çekirdek ve iç çekirdek olarak ikiye ayrılır. Yapısında demir ve nikel bulunduğu için "nife" veya "ağır küre" de denir. Yaklaşık 6000°C sıcaklığıyla, Dünya'nın en sıcak, en yoğun ve en yüksek basınca sahip katmanıdır.

Manto (70 km-2900 km), Dünya'nın üçte ikisini oluşturur ve tektonik olayların kaynağıdır. Litosfer ile manto arasında keskin bir geçiş vardır. Litosfere yakın olan kısma "astenosfer" denir.

Yer kabuğu (Litosfer), kayaçlardan oluşur ve bu nedenle "taş küre" olarak da bilinir. İki farklı katmandan oluşur: Silisyum ve alüminyum yoğunluklu üst katman (sial ya da granitik kabuk) ve silisyum ve magnezyum yoğunluklu alt katman (sima ya da bazaltik kabuk). Yer kabuğunun kalınlığı okyanuslarda az, karalarda fazladır.

İlginç Bilgi: Dünya'nın iç kısımlarında sıcaklık derinlikle artar; her 33 metrede 1°C artış görülür.

LEVHA TEKTONİĞİ

Levhalar, karaları oluşturan ve okyanus diplerinde de devam eden yer kabuğu parçalarıdır. Bu levhalar manto üzerinde sürekli hareket etmektedir. Levhaların hareketini sağlayan konveksiyonel akımlar, mantodaki sıcak maddelerin hafifleyerek yükselmesi ve soğuyarak alçalması hareketleridir.

Levhalar üç gruba ayrılır: Kıtasal Levha, Okyanusal Levha ve Kıtasal-Okyanusal Levha. Yer kabuğunda meydana gelen kırılma, kıvrılma, yükselme ve çökme gibi olaylara tektonik hareketler denir.

Levha Tektoniği Teorisi'ne göre, kıtalar 250 milyon yıl önce Pangea adı verilen tek bir kıta halindeydi. Bu kıtayı çevreleyen okyanus ise Panthalassa olarak adlandırılmaktaydı. Zamanla levhaların hareketi sonucunda bu büyük kıta parçalandı ve bugünkü halini aldı.

Levhalar birbirine yaklaşabilir veya uzaklaşabilir:

• Yaklaşan Levhalar: Okyanusal-okyanusal yaklaşmada dalma-batma olayı görülür. Kıtasal-kıtasal yaklaşmada kıvrımlı dağlar oluşur (Alp-Himalaya). Kıtasal-okyanusal yaklaşmada ise okyanusal levha, kıtasal levhanın altına dalar.
• Uzaklaşan Levhalar: Okyanusal-okyanusal uzaklaşmada okyanus ortası sırtlar oluşur. Kıtasal-kıtasal uzaklaşmada ise rift vadileri meydana gelir.

Dikkat: Yanal yer değiştirme hareketleri (transform fay) en büyük depremlere neden olur - Kuzey Anadolu Fay Hattı ve San Andreas Fayı buna örnektir.

JEOLOJİK ZAMANLAR

Dünya'nın oluşumundan günümüze kadar geçen süre, farklı jeolojik zamanlara ayrılmıştır. Her zaman diliminde farklı olaylar ve canlılar ortaya çıkmıştır.

İlkel Zaman (Prekambriyen) - 3 milyar 600 milyon yıl sürmüştür. Bu dönemde yer kabuğunun en eski kayaçları oluşmuş, atmosfer şekillenmiş ve ilk tek hücreli canlılar (bakteriler ve algler) ortaya çıkmıştır. Kıta ve okyanus çekirdekleri bu dönemde oluşmuştur.

Paleozoyik Zaman (Birinci Zaman) - 370 milyon yıl sürmüştür. Bu dönemde ilk ağaçlar, sığ ormanlar ve kara bitkileri gelişmiştir. İlk balıklar ve deniz kabukluları ortaya çıkmıştır. Pangea kıtası bu dönemde oluşmuş ve Kaledoniyen ile Hersinyen dağ sıraları meydana gelmiştir. Ayrıca taş kömürü yatakları da bu zamanda oluşmuştur.

Kıtaların kayma teorisinin kanıtları arasında, kıta kenarlarının uyumlu olması, benzer yaşlı kaya grupları, benzer fosillerin farklı kıtalarda bulunması sayılabilir. Ayrıca levha sınırları; deprem kuşakları, volkanik faaliyetler, sıcak su kaynakları ve sıradağların uzanışıyla paralellik gösterir.

Önemli Not: Levha sınırları ile deprem ve volkan kuşakları arasındaki ilişkiyi anlayarak, dünyadaki tektonik olayları daha iyi kavrayabilirsiniz.

JEOLOJİK ZAMANLAR (DEVAM)

Mezozoyik Zaman (İkinci Zaman) döneminde önemli gelişmeler oldu. İlk çiçekli bitkiler, kuşlar ve memeliler ortaya çıktı. Ayrıca dinozorların hüküm sürdüğü dönem de bu zamandı. Pangea'nın parçalanarak ikiye ayrılması da bu dönemde gerçekleşti.

Senozoyik Zaman (Üçüncü Zaman), Tersiyer ve Kuvaterner olarak ikiye ayrılır:

Tersiyer döneminde dinozorlar tamamen ortadan kalktı, büyük memeli hayvanlar ortaya çıktı. Alp-Himalaya dağ oluşumu bu dönemde gerçekleşti. Atlas ve Hint okyanusları belirginleşti. Anadolu epirojenikx hareketlerle yükseldi ve Kuzey Anadolu ile Toros Dağları oluştu. Linyit, petrol ve tuz yatakları da bu dönemde oluştu.

Kuvaterner döneminde ise ilk insanlar ortaya çıktı. Çanakkale ve İstanbul boğazları ile Ege Denizi oluştu. Karadeniz tuzlu su özelliği kazandı. Egeid kıtası çökerek bugünkü Ege Denizi'ni oluşturdu.

Türkiye, kuzeyde Avrasya Levhası, güneyde Afrika ve Arabistan levhaları ile çevrilidir. Bu konumu, ülkemizin jeolojik yapısını ve depremselliğini etkiler.

Harika Bir Bilgi: Bugün üzerinde yaşadığımız kıtaların şekli, milyonlarca yıl süren jeolojik süreçlerin sonucudur ve bu süreç hâlâ devam etmektedir!