Doğal Sistemler Hakkında Kısa Bilgiler

Dünya'nın Tektonik Oluşumu

Dünya'nın iç yapısı, birbirinden farklı özelliklere sahip katmanlardan oluşur. En dışta yer kabuğu (litosfer) bulunur. Bu katmanın kalınlığı okyanusların altında az, kıtaların altında ise fazladır. Yer kabuğu iki farklı katmandan oluşur: üstte silisyum ve alüminyumca zengin olan sial (kıtasal kabuk) ve altta silisyum ve magnezyum içeren sima (okyanusal kabuk).

Manto, yer kabuğu ile çekirdek arasında yer alır ve Dünya'nın toplam hacminin %84'ünü kapsar. Alt ve üst manto olmak üzere ikiye ayrılır. Mantonun üst kısmında oluşan konveksiyonel akıntılar, yer kabuğundaki tektonik hareketlerin temel nedenidir. Mantonun yer kabuğuna yakın olan üst kısmına astenosfer adı verilir.

Dünya'nın merkezinde bulunan çekirdek, en sıcak ve en yoğun katmandır. Demir ve nikel gibi ağır elementlerden oluşan çekirdek, iç ve dış çekirdek olarak ikiye ayrılır. İç çekirdekteki yüksek sıcaklık, dış çekirdeğin ergimiş halde olmasına neden olur.

Biliyor muydun? Mantodaki sıcaklık yaklaşık 2000°C iken, çekirdekteki sıcaklık 6000°C'ye kadar çıkabilir. Bu, Güneş'in yüzeyinden bile daha sıcaktır!

Levha Tektoniği

Yer kabuğu, birbirine göre hareket eden büyük parçalardan (levhalar) oluşur. Levha hareketlerini açıklayan en önemli kuram, Alfred Wegener'in 1915'te ortaya attığı Kıtaların Kayması Kuramı'dır. Bu kurama göre, tüm kıtalar eskiden Pangea adı verilen tek bir kara parçasıydı ve zamanla ayrılarak bugünkü yerlerine geldiler.

Bu kuram daha sonra geliştirilerek Levha Tektoniği Kuramı halini aldı. Buna göre levhaları hareket ettiren, mantodaki konveksiyonel akıntılardır. Dünya üzerindeki en büyük levhalar Pasifik, Avrasya, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Hindistan-Avustralya, Antarktika ve Nazca levhalarıdır.

Levhalar yaklaşabilir, uzaklaşabilir veya yanal olarak hareket edebilirler. Bu hareketler sonucunda yeni okyanuslar, dağlar, volkanik adalar oluşur ve depremler meydana gelir. Levha sınırlarında gerçekleşen bu olaylar, yeryüzünün sürekli değiştiğini gösterir.

Önemli not: Mantodaki konveksiyonel akıntıları bir tenceredeki kaynayan suyun hareketine benzetebilirsin - ısınan magma yükselir, soğuyunca tekrar dalar ve bu döngü levhaları hareket ettirir!

Jeolojik Zamanlar

Dünya'nın oluşumundan bugüne kadar geçen süreç, jeolojik zaman cetveli ile gösterilir. Bu süreç dört ana döneme ayrılır: Pre-Kambriyen, Paleozoik, Mezozoik ve Senozoik.

Pre-Kambriyen (İlkel Devir) döneminde Dünya'nın katmanları oluşmaya başladı, atmosfer şekillendi ve suda yaşayan tek hücreli canlılar ortaya çıktı. Bu en uzun jeolojik dönemdir.

Jeolojik Zamanların Devamı

Paleozoik (I. Jeolojik Zaman) döneminde yeryüzü Pangea adı verilen tek bir kıtadan oluşuyordu. Bu dönemde gür bitki örtüsüyle kaplı alanlar zamanla taş kömürü yataklarını oluşturdu. Kaledoniyen ve Hersiniyen gibi kıvrımlı dağ sistemleri meydana geldi. Denizlerde çok hücreli canlılar, balıklar ve deniz kabukluları ortaya çıktı.

Mezozoik (II. Jeolojik Zaman) döneminde Pangea parçalanarak Lavrasya ve Gondvana adlı iki büyük kıta oluştu. Bu iki kıta arasında Tethys Denizi meydana geldi. Dinozorlar, ilk memeli hayvanlar ve kuşlar bu dönemde ortaya çıktı. Mezozoik; Trias, Jura ve Kretase devirlerinden oluşur.

Senozoik (III. Jeolojik Zaman) iki bölümden oluşur: Tersiyer ve Kuvaterner.

• Tersiyer'de Alp-Himalaya dağları oluştu, petrol, tuz, linyit ve bor yatakları meydana geldi. Şiddetli volkanik olaylar yaşandı ve dönemin sonlarına doğru günümüzdeki bitki ve hayvan türleri ortaya çıktı.
• Kuvaterner'de kıtalar bugünkü şeklini aldı ve ilk insanlar ortaya çıktı. Buzul Çağı'nda dünya soğudu, ardından sıcaklıklar artınca buzullar eridi ve deniz seviyesi yükseldi.

İlginç bilgi: Bugün kullandığımız petrol, milyonlarca yıl önce yaşamış organizmaların kalıntılarından oluşmuştur. Tersiyer dönemindeki koşullar, bugün kullandığımız enerji kaynaklarının oluşmasını sağlamıştır!

Türkiye'nin Jeolojik Yapısı

Türkiye'nin jeolojik geçmişi çok renkli bir hikayeye sahiptir. Paleozoik dönemde Türkiye'nin bulunduğu bölgede gür ormanlar ve bol yağışlı, sıcak bir iklim hakimdi. Bu dönemde oluşan taş kömürü yatakları bugün Zonguldak ve çevresinde bulunmaktadır. Yıldız Dağları, Alanya-Anamur, Kırşehir, Zonguldak ve Bitlis çevresinde masif araziler oluştu.

Mezozoik dönemde Türkiye'nin büyük bir kısmı Tethys Denizi'nin altındaydı. Bu nedenle Anadolu'nun birçok yerinde deniz canlılarına ait fosillere rastlanır. Mezozoik boyunca oluşan tortul tabakalar, daha sonraki jeolojik zamanlarda kıvrılarak dağları oluşturmuştur.

Senozoik döneminin Tersiyer bölümünde Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları oluştu. Bugün Türkiye'de görülen fay hatlarının büyük kısmı ve linyit yatakları bu dönemde oluştu. Ayrıca Türkiye'deki volkanik dağların büyük çoğunluğu da bu dönemde yükselmeye başladı.

Kuvaterner döneminde ise Ege Denizi ve Boğazlar oluştu. Bu dönemde Anadolu günümüzdeki şeklini aldı. Boğazların oluşumuyla birlikte deniz suları, daha önce bir göl olan Karadeniz'e dolarak onu tuzlu bir denize dönüştürdü.

Harika bilgi: Bugün üzerinde yaşadığımız toprakların büyük kısmı, milyonlarca yıl önce deniz tabanıydı! İstanbul'da veya Ankara'da bulabileceğin bazı fosiller, bu bölgelerin bir zamanlar denizle kaplı olduğunun kanıtıdır.

İç Kuvvetler

Yerşekillerinin oluşmasında etkili olan iç kuvvetler, enerjisini yeraltındaki magmadan alır. İç kuvvetler etkisiyle yer kabuğunda meydana gelen hareketlere tektonik hareketler denir. İç kuvvetler; epirojenes, orojenes, volkanizma ve deprem olmak üzere dört grupta incelenir.

Epirojenes (Kıta Oluşumu), kara ve denizlerde düşey doğrultuda gerçekleşen alçalma veya yükselme hareketleridir. Yer kabuğu, mantoya belli bir derinlikte batmış ve üzerinde izostatik denge ile durur. Bu dengenin bozulmasıyla epirojenes olayları gerçekleşir:

• Transgresyon: Kara kütlesi ağırlaşıp çöker ve deniz karaya ilerler
• Regresyon: Kara kütlesi hafifleyip yükselir ve deniz karadan geri çekilir

Orojenes (Dağ Oluşumu), aşınan malzemelerin deniz tabanında birikmesi ve yan basınçlara uğrayarak kırılması veya kıvrılmasıyla oluşur. İki tür dağ oluşumu vardır:

• Kıvrım Dağlar: Esnek tortullar yan basınçlara uğrayınca kıvrılır. Yüksekte kalan kısımlar antiklinal, alçakta kalan kısımlar senklinal adını alır. Alp-Himalaya dağları bu şekilde oluşmuştur.
• Kırık Dağlar: Sert tortullar yan basınçlar sonucu kırılır. Yüksekte kalan kısımlara horst, çöken kısımlara graben denir. Dünyanın en uzun grabeni, Doğu Afrika'dan başlayıp Kahramanmaraş'a kadar uzanan Rift Çukuru'dur.

Unutma: Her gün üzerinde yürüdüğümüz yeryüzü, hiç de durağan değil! Levhalar saniyede birkaç santimetre hızla hareket ediyor ve milyonlarca yıllık süreçte kıtaların yerini değiştiriyor. Bu da demek oluyor ki, gelecekte dünya haritası bugünkünden çok farklı olacak!